De reactietermijn is gesloten. Bekijk de ingediende zienswijzen.

Onderwerp: Zienswijze op ontwerp voorkeursbeslissing Vierverlaten – Ens - tracé 1 Zuiderburen/Hempens- Leeuwarden

Naam indiener: Doarpsbelang Himpens-Tearns

Postadres en/of emailadres: doarpsbelanghimpenstearns@gmail.com

Betrokkenheid indiener: Voorzitter Doarpsbelang Himpens- Tearns

Inhoudsopgave zienswijze

1. Samenvatting zienswijze.

2. Persoonlijke toelichting op onze zorgen.

3. Ondergrondse aanleg.

4. Enkele voorbeelden van tracéoptimalisatie ter hoogte van Hempens-Leeuwarden.

5. Participatie.

6. Alle verzoeken in de zienswijze op een rijtje.

Samenvatting van onze zienswijze

Doel van deze zienswijze: optimalisatie van het tracé en beperking van negatieve effecten op de leefomgeving van Hempens-Teerns en omliggende gebieden.

Dorpsbelang Hempens–Teerns heeft kennisgenomen van de ontwerpvoorkeursbeslissing voor de nieuwe 380 kV hoogspanningsverbinding tussen Vierverlaten en Ens.

Wij constateren dat in het voorkeursbesluit wordt erkend dat op meerdere locaties sprake is van ruimtelijke knelpunten en dat nadere optimalisatie in de planuitwerkingsfase noodzakelijk is.

Vanuit onze rol als vertegenwoordiger van bewoners benadrukken wij het belang van een zorgvuldige afweging tussen technische haalbaarheid en leefbaarheid.

Wij verzoeken nadrukkelijk:

• De afstand tussen tracé en woongebieden te vergroten of minimaal niet te verkleinen

• Beschikbare schuifruimte en maatwerkopties volledig te benutten

• Alternatieven, waaronder ondergrondse aanleg, serieus en transparant te onderzoeken

• Bewoners en lokale vertegenwoordiging actief te betrekken in de planuitwerking.

Toelichting op onze zorgen

Dorpsbelang Hempens–Teerns vertegenwoordigt de belangen van inwoners van Hempens, Teerns en omliggende gebieden. Binnen onze gemeenschap leven brede zorgen over de impact van de voorgenomen hoogspanningsverbinding op:

• De kwaliteit van de woon- en leefomgeving

• Gezondheid en mogelijke effecten van langdurige blootstelling

• Landschappelijke kwaliteit en dorpskarakter

• Woningwaarde en toekomstperspectief.

Hoewel wij het nationale belang van uitbreiding van het elektriciteitsnet erkennen, vinden wij dat dit niet onevenredig ten koste mag gaan van de leefomgeving van bewoners.

Wij constateren dat bewoners tot op heden onvoldoende zijn betrokken bij de keuzes die hebben geleid tot het voorkeursbesluit. Dit wordt ervaren als een tekortkoming in het participatieproces.

Wij pleiten daarom voor:

• Een mensgerichte uitwerking van het tracé

• Een transparante belangenafweging

• En vroegtijdige en structurele participatie van bewoners en dorpsbelangen.

Ondergrondse aanleg

Naar aanleiding van passages in het “Ontwerp- voorkeursbeslissing 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens” zien wij mogelijkheden. Op pagina 15 wordt in de tweede bullet gemeld:

“De nieuwe hoogspanningsverbinding wordt in principe bovengronds aangelegd, tenzij er sprake is van bijzondere omstandigheden. Voor kortere trajecten kan de verbinding ook ondergronds aangelegd worden, als dit vanuit het oogpunt van leveringszekerheid verantwoord is. De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) geeft nog een voorwaarde: de maatschappelijke meerwaarde van ondergrondse aanleg moet duidelijk zijn en de kosten verantwoord. “ De woorden in bovenstaand citaat ‘bijzondere omstandigheden’, ‘kortere trajecten’ en ‘maatschappelijke meerwaarde’ zijn in onze ogen de begrippen die van toepassing zijn op het knelpunt Zuiderburen-Leeuwarden.

Ondergronds aanleggen van de hoogspanningsverbinding is noodzakelijk omdat het een bijzondere situatie (knelpunt) betreft dat optimalisatie en maatwerk voor een kort traject (1,5 km) vereist en uiteindelijk een oplossing biedt dat een enorme maatschappelijke meerwaarde kent.

Het ondergronds aanleggen van de hoogspanningsverbinding van het tracé langs Hempens heeft daarom onze absolute voorkeur. Het is ons bekend dat Tennet geen voorstander is van het ondergronds aanleggen van een verbinding en zich beroept op de kosten die dit met zich meebrengt en op het niet kunnen garanderen van leveringszekerheid. Er zijn echter wereldwijd diverse voorbeelden waarbij die leveringszekerheid geen probleem is. Deze starre houding van TenneT betreuren wij en we verzoeken u om deze te heroverwegen.

Dit mede omdat elders in het land wel degelijk trajecten ondergronds worden aangelegd. Het gaat bovendien om een relatief kort traject. Diverse deskundigen waaronder de heer Van Tempel van o.a. GreenSoccs geven aan dat er goede mogelijkheden zijn om de leveringszekerheid vergelijkbaar te maken met bovengrondse aanleg. De verkenningen van deze technieken in proefprojecten in Nederland, maar ook al realisaties van ondergrondse aanleg elders leveren goede resultaten op. Daarnaast zijn de kosten voor ondergrondse aanleg, zeker in combinatie met horizontale boortechnieken, fors terug te brengen. De kennis en de technieken zijn aanwezig en klaar om ingezet te worden.

Gezien de afwijkende en unieke situatie van het traject (o.a. aquaduct en de aanwezigheid van breed water) langs Hempens, willen wij TenneT vragen om samen met de gemeente Leeuwarden de uitdaging van ondergrondse aanleg grondig te verkennen.

Bij ondergrondse aanleg is ook de variant Leeuwarden (door het Leechlân) een goede optie. Er worden daarmee meerdere huidige knelpunten (o.a. Zuiderburen-Leeuwarden en Wirdum) vermeden. Dorpsbelang Warten-Warstiens staat positief tegenover deze optie en heeft dit eerder ook als een goede en acceptabele invulling van de verbinding langs Leeuwarden genoemd.

We willen u en TenneT vragen samen met de gemeente Leeuwarden deze optie grondig te verkennen en niet op voorhand af te wijzen. Het standaardantwoord “Dat doen we niet” is niet terecht en ook niet meer van toepassing in een context waarin innovaties zich snel ontwikkelen en bewijzen. Het lost heel veel knelpunten op, garandeert een vergelijkbare leveringszekerheid als bovengrondse aanleg en heeft veel minder impact dan het bovengrondse tracé langs Leeuwarden.

Mocht u onverhoopt besluiten deze verkenning niet uit te willen voeren vragen we u met inachtneming van de specifieke en unieke context welke navolgbare afwegingen hebben geleid tot deze beslissing.

Enkele voorbeelden van tracéoptimalisatie ter hoogte van Hempens-Leeuwarden

Voor omwonenden, waar wij vertegenwoordig voor zijn, is het van bijzonder belang dat bij optimalisaties van het tracé langs Hempens-Leeuwarden de beschikbare schuifruimte, eventuele maatwerkoplossingen en mogelijke optimalisaties van mastlocaties volledig worden benut.

Hierbij moet niet alleen gekeken worden naar wat nu technisch uitvoerbaar is maar ook naar wat technisch uitvoerbaar te maken is.

Als Dorpsbelang Hempens-Teerns beschikken wij over gedetailleerde gebiedskennis en willen in deze zienswijze als eerste aanzet en niet limitatief - enkele voorbeelden onder uw aandacht brengen met het verzoek deze mee te nemen in de gezochte tracé-optimalisaties bij Hempens- Leeuwarden.

1. Het realiseren van een dubbele mastenrij langs de zuidzijde van de N31 (Wâldwei).

Door de kruising van de masten met de N31 ten oosten van het aquaduct te realiseren en het tracé te vervolgen langs de zuidzijde van de N31 kan het knelpunt van het aquaduct worden omzeild. Bovendien kan de vogel drasplas aan de zuidzijde van de N31 naar de noordzijde van N31 worden verplaatst. Hierdoor kan ruimte ontstaan voor een dubbele mastenrij tot voorbij het kruispunt Hemriksein.

2. Het realiseren van één mastenrij aan de zuidzijde van de N31 (Wâldwei) en één mastenrij aan de noordzijde van de N31 (Wâldwei).

Indien de ruimte aan de zuidzijde van de N31 toch onvoldoende is voor een dubbele mastenrij kan er ook één mastenrij aan noordzijde zo dicht mogelijk bij de N31 worden gerealiseerd. Aan de noordwest zijde direct grenzend aan het aquaduct ligt een vierkant perceel grond.

Bij de plannen voor de mogelijke uitbreiding in 2011/2012 stond op deze specifieke plek een stroommast gepland. Dit perceel valt grotendeels buiten het gebied waar de folie van het aquaduct ligt.

3. Het realiseren van een dubbele mastenrij aan de zuidzijde van de Hempensermeerpolder.

Door de kruising van de masten met de N31 ten oosten van het aquaduct te realiseren kan er ook een tracé ten zuiden van de Hempensermeerpolder worden gerealiseerd.

Door een groep omwonenden zijn nog meerdere opties in kaart gebracht. Deze zijn op verzoek beschikbaar.

Deze opties zijn als het ware een heroverweging van (een combinatie van) de reeds onderzochte tracédelen 28, 29, 31 en 32 ter hoogte van de Rijksweg N31 (bron: Notitie Tracéontwikkeling bij de Integrale effectenanalyse, 20 juni 2025, pag. 79, 85 en 86). Hierbij is door de omwonenden gekeken naar wat er technisch uitvoerbaar is en technisch uitvoerbaar te maken is.

We verzoeken u om bij de verdere uitwerking van elke tracéoptimalisatie expliciet inzichtelijk te maken hoe de belangen van technische uitvoerbaarheid, ruimtelijke kwaliteit, leefomgeving en de kwaliteit van wonen tegen elkaar zijn afgewogen. Naar onze mening dient daarbij te worden gestreefd naar een oplossing die niet alleen technisch uitvoerbaar te maken is en die tevens leidt tot de geringst mogelijke impact op de bestaande woonomgeving.

Participatie

Dorpsbelang Hempens–Teerns hecht groot belang aan actieve en structurele participatie van bewoners en lokale vertegenwoordiging bij verdere besluitvorming.

Wij constateren dat participatie tot nu toe grotendeels beperkt blijft tot formele inspraak via zienswijzen. Dit vinden wij onvoldoende in het licht van de Omgevingswet, die juist inzet op vroegtijdige betrokkenheid.

Wij verzoeken daarom:

• Dorpsbelang en bewoners als volwaardige gesprekspartner te betrekken

• Gezamenlijk alternatieven te verkennen

• Transparant te communiceren over keuzes en afwegingen.

Alle verzoeken in de zienswijze op een rijtje

Dorpsbelang Hempens-Teerns leggen de volgende verzoeken voor aan TenneT en het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat:

1. Heroverweeg het voorkeursbesluit en onderzoek serieuze alternatieven.

2. Pas het preventiebeginsel toe, met als minimale ondergrens het voorzorgsbeginsel.

3. Span u maximaal in om de negatieve impact op omwonenden zoveel mogelijk te beperken.

4. Doe samen met de gemeente grondig onderzoek naar het ondergronds aanleggen van de verbinding langs Leeuwarden met twee opties: langs Leeuwarden- Zuiderburen en door het Leechlân. Heb daarbij nadrukkelijk oog voor positieve (inter)nationale ervaringen met ondergrondse aanleg.

5. Doe grondig onderzoek naar alternatieve bovengrondse keuzes waarbij de masten verder bij de woningen vandaan worden geplaatst, bij voorkeur aan de zuidzijde van de Rijksweg N31 (Wâldwei). Kijk hierbij nadrukkelijk naar hoe alternatieven technisch realiseerbaar te maken zijn en niet uitsluitend naar wat nu technisch realiseerbaar is.

6. Bewoners en dorpsbelangen actief en structureel te betrekken.

We verzoeken u de resultaten van bovenstaande onderzoeken inzichtelijk te maken en deze met ons en alle andere omwonenden en belanghebbenden te delen.

ZIENSWIJZE

Betreft/Onderwerp: Zienswijze op ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV Vierverlaten-Ens, tracédeel Zuiderburen-Leeuwarden / Hiddema State BV

Indiener

Hiddema State, voor zover zij rechtstreeks in haar belangen wordt geraakt.

Betrokkenheid

Grondeigenaar, ondernemer, gebruiker van de gronden en direct belanghebbende/omwonende

Adres/postadres

[verwijderd]

E-mailadres/

Telefoon

[verwijderd]

Datum

01-07-2026

Onderwerp

Zienswijze op de ontwerp-voorkeursbeslissing Vierverlaten – Ens, specifiek het tracédeel ter hoogte van Zuiderburen/Leeuwarden en Hiddema State

Project

380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten – Ens

Aan: het bevoegd gezag inzake de ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV hoogspanningsverbinding Vierverlaten – Ens

Namens Hiddema State dienen wij hierbij tijdig onze zienswijze in. Deze zienswijze richt zich met name op de gevolgen van het voorkeursbesluit voor onze gronden, onderneming, stichting, maatschappelijke functies, natuurwaarden en toekomstige ontwikkelingsmogelijkheden.

1. Kern van de zienswijze

Hiddema State onderschrijft het nationale belang van een toekomstbestendig elektriciteitsnet. Wij stellen de noodzaak van netverzwaring als zodanig niet ter discussie. Wij maken echter ernstig bezwaar tegen de wijze waarop het tracé ter hoogte van Zuiderburen/Leeuwarden en Hiddema State is gekozen en uitgewerkt.

De regio erkent daarin ook dat “de maatschappelijke, landschappelijke en ecologische effecten grotendeels in de regio terechtkomen, terwijl directe regionale baten ontbreken.” Dit citaat komt uit het regioadvies van de Provincies.

Hiddema State is rechtstreeks belanghebbende bij de ontwerp-voorkeursbeslissing. De masten kom op het terrein van Hiddemastate (zie bijlage B) en daarmee sluiten we aan op artikel 1:2 Awb waarin iemand belanghebbende is als degene wiens belang rechtstreeks bij een besluit is betrokken. De kern van deze zienswijze is dat het gekozen voorkeursalternatief in de omgeving van Leeuwarden en de gronden van Hiddema State onvoldoende zorgvuldig is onderzocht en onvoldoende draagkrachtig is gemotiveerd.

Hiddema State heeft met name bezwaar tegen de keuze voor het voorkeurstracé voor zover dit over, langs of nabij haar eigendommen is voorzien. Uit de projectstukken (Sweco-analyse) blijkt dat de afstand van Variant Leeuwarden tot Alde Feanen ca. 2 km bedraagt, tegenover ca. 2,8 km voor het gekozen tracé. Een verschil van slechts ca. 800 meter. Naar ons oordeel is onvoldoende onderbouwd en controleerbaar waarom alternatieve tracés, waaronder de Variant Leeuwarden, een route ten zuiden van de Wâldwei en alternatieven aan de andere zijde van de Wâldwei, zijn afgevallen of niet verder zijn onderzocht. Ook gezien het kleine verschil in afstand tot Alde Feanen. Ook is onvoldoende onderbouwd waarom ondergrondse aanleg bij Zuiderburen niet als reëel alternatief is meegenomen.

Daarnaast menen wij dat in de ontwerp-voorkeursbeslissing onvoldoende rekening is gehouden met de afstand tot woningen, erven, bebouwde omgeving, zorg- en onderwijsfuncties, recreatieve verblijfsfuncties, het voorzorgsbeginsel ten aanzien van magneetvelden en de cumulatieve effecten van bestaande en nieuwe hoogspanningsinfrastructuur.

De trechtering van alternatieven en de hierboven genoemde varianten is onvoldoende kenbaar gemaakt, terwijl ecologische argumenten niet op alle alternatieven en het voorkeursalternatief gelijkwaardig lijken te zijn toegepast. Helemaal gezien het korte afstandsverschil van 800 meter ten opzichte van de Alde Feanen, zoals hierboven staat beschreven. We vragen expliciet om “mitigatie-pariteit”: een vergelijking waarbij voor Variant Leeuwarden en het voorkeursalternatief dezelfde mitigerende maatregelen worden verondersteld (bijv. gelijke maatregelen tegen draadslachtoffers).

Verder zijn de recreatieve, agrarische, zorg en onderwijs gerelateerde en hippische bedrijfsbelangen van Hiddema State onvoldoende concreet meegewogen. Daarbij gaat het onder meer om de landschappelijke structuur, de boerencamping, de natuurinclusieve boerderij, de hippische activiteiten, het belang van de rust en de landschappelijke beleving voor gasten en pensionhouders, het belang van de huiskavels en bedrijfsnabije gronden, de gevolgen voor de bedrijfsvoering van zowel de camping als de pensionstalhouderij, zorgboerderij, onderwijsactiviteiten, voedseltuin en de perceel specifieke schade en de waardedaling van de eigendommen en omzetderving van de diverse ondernemingen en het kunnen realiseren van de doelen van de stichtingen waaronder onze manege voor meervoudig gehandicapte kinderen. Ook zijn de eigendomsrechtelijke gevolgen, de vereiste fair balance, maatschappelijke kosten en de noodzaak van ruime en volledige compensatie onvoldoende inzichtelijk betrokken bij de besluitvorming.

Daarnaast is onvoldoende rekening gehouden met het feit dat op het perceel een praktijklocatie voor het speciaal onderwijs is gevestigd, waar kinderen en jongeren structureel en langdurig verblijven. Het kabinet hanteert voor magneetvelden van hoogspanningsverbindingen een voorzorgsbeleid dat erop gericht is nieuwe situaties te vermijden waarbij kinderen langdurig worden blootgesteld aan een magneetveld van 0,4 microtesla of hoger, juist vanwege de — weliswaar niet causaal bewezen, maar wel statistisch waargenomen — relatie tussen langdurig verblijf nabij hoogspanningslijnen en een verhoogd risico op leukemie bij kinderen. Het ligt voor de hand dat dit voorzorgbeginsel onverkort van toepassing dient te zijn, en dat hieraan in de afweging een zwaarder gewicht toekomt dan tot nu toe is gebeurd. De enkele constatering dat een wettelijke norm niet wordt overschreden, doet onvoldoende recht aan het voorzorgbeginsel zoals dat ook door de Gezondheidsraad en het RIVM wordt onderschreven, en ontslaat de initiatiefnemer niet van de verplichting om reële alternatieven met een grotere afstand tot kwetsbare bestemmingen als praktijkonderwijslocaties serieus te onderzoeken en te motiveren waarom daarvan is afgeweken.

Ook zijn de eigendomsrechtelijke gevolgen, de vereiste fair balance, maatschappelijke kosten en de noodzaak van ruime en volledige compensatie onvoldoende inzichtelijk betrokken bij de besluitvorming.

De ontwerp-voorkeursbeslissing leidt ertoe dat nieuwe hoogspanningsmasten en verbindingen op en nabij onze gronden worden voorzien. Daarmee wordt Hiddema State niet alleen als omwonende, maar vooral als grondeigenaar en bedrijf rechtstreeks en zwaar geraakt. Het gaat om een multifunctioneel bedrijf met zorg, praktijkonderwijs, recreatie, paardenhouderij, lokale voedselproductie en natuurbeheer. De gevolgen zijn daardoor veelomvattend en bedrijfsondermijnend.

Hiddema State betwist niet dat uitbreiding van het elektriciteitsnet een maatschappelijk belang kan dienen. Dat belang ontslaat het bevoegd gezag echter niet van de verplichting om de minst bezwarende oplossing te kiezen en de belangen van individuele grondeigenaren, bewoners, ondernemers en maatschappelijke functies volledig, zorgvuldig en kenbaar af te wegen.

Samengevat verzoekt Hiddema State om:

• het voorgenomen tracé ter hoogte van Hiddema State niet ongewijzigd vast te stellen zonder nader en perceelspecifiek onderzoek naar de impact, waarbij noordzijde en zuidzijde evenredig worden onderzocht;

• alternatieven aan de zuidzijde van de N31/Wâldwei, de Variant Leeuwarden/Leechlân, combinatievarianten en relevante tracédelen volledig te onderzoeken;

• ondergrondse aanleg serieus, navolgbaar en actueel op basis van nieuwe technieken te onderzoeken;

• de mastlocaties, veldlengtes, werkterreinen, bouwwegen en belemmeringenstroken zo te optimaliseren dat de afstand tot woningen, zorg- en onderwijsfuncties, recreatieplekken, paardenvoorzieningen en bedrijfsbebouwing maximaal wordt vergroot;

• de gevolgen voor Hiddema State als onderneming natuurinclusieve zorgboerderij, camping, pensionstalling, praktijk locatie voor het speciaal onderwijs en stichting afzonderlijk, concreet en integraal in beeld te brengen en de impact op de natuur en (beschermde) diersoorten op Hiddema State te onderzoeken;

Hiddema State als direct belanghebbende, grondeigenaar en onderneming volwaardig te betrekken bij de planuitwerkingsfase.

2. Wie is Hiddema State?

Hiddema State is een natuurinclusieve zorgboerderij, een camping en recreatieterrein, een pensionstalling met een duidelijke maatschappelijke functie voor de omgeving. Tevens is het een erkende praktijklocatie voor het onderwijs. Op het terrein komen zorg, onderwijs, recreatie, paardenhouderij, natuurbeheer en lokale voedselproductie samen. Voor een overzicht van het terrein zie de drone beelden op de website: https://hiddemastate.nl/

Natuurinclusieve zorgboerderij en praktijklocatie voor het onderwijs: op dit moment zijn circa 25 deelnemers/jongeren op Hiddema State actief en werken circa 8 medewerkers op het terrein. Het gaat onder meer om jongeren van 13 jaar vanuit jeugdzorg en praktijkonderwijs/speciaal onderwijs.

Camping: er zijn 22 vaste staplekken en 43 campingplekken. Zie voor een plattegrond de website en ook bijlage B. Daarnaast zijn er waterbelevingsmogelijkheden vanaf het terrein, zoals suppen, kanoën en kajakken. Gezien de bezetting zijn er vanaf het voorjaar tot het najaar 100 tot 150 mensen aanwezig op de camping waarvan een groot deel meerdere dagen (per week) hier overnacht en op nog geen 100 meter van het beoogde tracé verblijven en overnachten. Er zijn meerdere weekenden met ca. 300 mensen op de camping.

Pensionstalling voor paarden: er staan ruim 30 paarden op het terrein. De paarden verblijven in de zomer in de weilanden nabij het beoogde tracé; in de winter zijn zij afhankelijk van kuil en hooi van de eigen graslanden. De paarden worden dagelijks verzorgd door hun eigenaren en bijrijders waardoor er ruim 60 mensen op het terrein aanwezig zijn.

Lokale voedseltuin: er is een voedseltuin van circa 0,5 hectare aangelegd. Deze stimuleert lokale productie van onbespoten voedsel en korte ketens en levert voedsel aan de omgeving, deelnemers en mensen die anders moeilijk toegang hebben tot onbespoten groente en fruit. Deze tuin wordt samen met een groep vrijwilligers onder andere uit het dorp Hempens en de wijk Zuiderburen onderhouden.

Natuurinclusieve gebiedsontwikkeling: Hiddema State is in een ver gevorderd stadium in de realisatie en ontwikkeling om het gebied te ontwikkelen tot een natuurinclusieve plek, met onder meer een laagdrempelige/ rolstoeltoegankelijke manege voor mensen met een meervoudige beperking, mogelijkheden voor gehandicapten om te overnachten en een paddock paradise met meer water, schuilplekken, bomen en groen. De vergevorderde plannen voor een manege voor mensen met een meervoudige beperking en een groeikas voor het bespreken van levensthema’s met kwetsbare doelgroepen staan door de onzekerheid rondom het voorgenomen besluit momenteel on-hold. Ook financiering, waaronder de toegekende provinciale subsidie voor een kas ad € 30.000,-, staat vooralsnog ter discussie of dat (binnen de gestelde termijn) kan worden gerealiseerd waardoor de middelen terugvloeien naar de Provincie Fryslân. De voorgenomen hoogspanningsverbinding raakt daarmee niet slechts een agrarisch perceel, maar een samenhangend maatschappelijk, recreatief, educatief en ecologisch bedrijfsconcept.

3. Rechtstreeks belang en bijzondere positie van Hiddema State

Hiddema State onderscheidt zich van veel andere omwonenden doordat de beoogde masten en verbindingen op en nabij haar eigen gronden worden voorzien. Daarmee is Hiddema State rechtstreeks belanghebbende. De gevolgen zijn niet alleen op woon- en leefomgeving, maar ook op eigendom, bedrijfsvoering, ontwikkelingsruimte, inkomsten, waardering van gronden en gebouwen, natuurbeheer en mogelijke schadecompensatie.

De keuze voor het voorkeursalternatief kan directe gevolgen hebben voor eigendommen, woon- en leefomgeving, bedrijfsvoering, gebruiksmogelijkheden van de gronden, toekomstige bedrijfsontwikkeling, financierbaarheid, investeringsmogelijkheden en de waarde van de onroerende zaken. Daarbij is van belang dat de ontwerp-voorkeursbeslissing richtinggevend is voor de verdere besluitvorming. De uiteindelijke ligging van het tracé, mastposities, belemmeringenstroken, werkterreinen, bouwwegen, toegangswegen en zakelijke rechten zullen in latere fasen nader worden uitgewerkt. Wanneer in deze fase wordt vastgehouden aan het voorkeursalternatief, wordt de hoofdkeuze voor het tracé feitelijk al gemaakt.

De bijzondere positie van Hiddema State brengt mee dat het bevoegd gezag de belangen van Hiddema State niet uitsluitend mag laten opgaan in algemene belangen van omwonenden of de wijk Zuiderburen. De bedrijfsspecifieke gevolgen moeten zelfstandig, concreet en navolgbaar worden onderzocht en afgewogen. Waarbij er onderscheid wordt gemaakt in de bouwfase en het structureel effect.

• de effecten op de zorgboerderij en onderwijsactiviteiten;

• de effecten op campingexploitatie en recreatieve beleving;

• de effecten op pensionstalling voor paarden, beweiding, maaibeheer en voedselproductie voor de paarden;

• de effecten op voedseltuin en lokale voedselvoorziening;

• de effecten op bestaande natuurwaarden en de beschermde diersoorten;

• de effecten op (natuur)inclusieve ontwikkelingen waaronder de Manege voor meervoudige gehandicapte kinderen, de paarden en de beoogde aangepaste woningen voor mensen die de manege bezoeken (zie ook ontwerptekeningen van architectenbureau Zus die opvraagbaar zijn);

de economische schade, waardedaling, financierbaarheid van de uitbreidingsplannen en beperking van ontwikkelruimte die uit het voorkeursbesluit kunnen voortvloeien.

4. Juridisch kader en algemene juridische uitgangspunten

Deze zienswijze richt zich in het bijzonder op de zorgvuldige voorbereiding, de motivering van de tracékeuze, de evenwichtige belangenafweging, de participatie, de volledigheid van het alternatievenonderzoek en de beoordeling van de gevolgen voor Hiddema State.

Op grond van artikel 3:2 Awb dient het bestuursorgaan bij de voorbereiding van een besluit de nodige kennis te vergaren omtrent de relevante feiten en de af te wegen belangen. Op grond van artikel 3:4 Awb moeten de rechtstreeks bij het besluit betrokken belangen worden afgewogen en mogen de nadelige gevolgen van het besluit niet onevenredig zijn in verhouding tot de met het besluit te dienen doelen. Artikel 3:46 Awb verlangt een deugdelijke motivering.

In het kader van de projectprocedure onder de Omgevingswet dienen ook mogelijke oplossingen en alternatieven op zorgvuldige wijze te worden betrokken. Voor zover een project-MER aan de besluitvorming ten grondslag ligt, moeten redelijke alternatieven en hun milieueffecten inzichtelijk en vergelijkbaar worden beschreven en moet worden gemotiveerd waarom voor de gekozen oplossing wordt gekozen.

Hiddema State brengt haar zienswijze in deze fase breed naar voren, mede met het oog op de verdere besluitvorming en eventuele rechtsbescherming. Waar de beschikbare stukken onvoldoende concreet zijn, verzoekt Hiddema State juist om nader onderzoek, nadere motivering en gelegenheid tot aanvulling.

5. Gevolgen voor de bedrijfsvoering

5.1 Zorgboerderij en praktijkonderwijs

Op Hiddema State zijn dagelijks kwetsbare deelnemers, jongeren en kinderen aanwezig vanuit onder meer jeugdzorg en praktijkonderwijs/speciaal onderwijs. Wij zijn een erkende praktijklocatie voor leerlingen uit het praktijkonderwijs en hebben een samenwerkingsovereenkomst met praktijkonderwijs de Monoliet en ook met Twâluk. Bij Sociaal Domein Fryslân zijn wij een erkende Jeugdzorg locatie. Sociaal Domein Fryslân is een samenwerkingsorganisatie van de 18 Friese gemeenten op het gebied van de uitvoering en de ontwikkeling van de Jeugdwet en de Wet Maatschappelijke ondersteuning. Docenten zijn met groepen leerlingen werkzaam op Hiddema State. Juist waar kinderen en jongeren langdurig verblijven, moet het bevoegd gezag uiterst zorgvuldig omgaan met mogelijke gezondheidseffecten van hoogspanningsverbindingen en mag niet worden volstaan met een globale verwijzing naar algemene normen.

Het kabinet hanteert voor magneetvelden van hoogspanningsverbindingen een voorzorgbeleid dat erop is gericht nieuwe situaties te vermijden waarbij kinderen langdurig worden blootgesteld aan een magneetveld van 0,4 microtesla of hoger. Dat beleid is juist relevant voor locaties waar kinderen en jongeren structureel verblijven, waaronder onderwijs- en zorglocaties. De enkele constatering dat een wettelijke norm niet wordt overschreden, doet onvoldoende recht aan het voorzorgbeginsel.

Hiddema State verzoekt om expliciet te onderzoeken of en onder welke voorwaarden zorg- en onderwijsactiviteiten in de nabijheid van de beoogde hoogspanningsverbinding verantwoord kunnen blijven plaatsvinden. Indien deze activiteiten door het tracé feitelijk moeten worden beëindigd of ingrijpend worden beperkt, dient dit als zwaarwegend gevolg in de belangenafweging te worden betrokken.

5.2 Camping en recreatie

Aantasting van de recreatieve kwaliteit en economische belangen van Hiddema State

De camping wordt zeer zwaar geraakt. Op basis van de huidige inzichten komen circa 16 vaste staplekken en 23 campingplekken binnen de relevante zone van circa 100 meter vanaf het tracé/de masten te liggen. Daarmee blijft slechts een beperkt deel (naar schatting 30%) van de camping over, zijnde 6 vaste staplekken en 20 campingplekken, waarbij de exploitatie bedrijfseconomisch zeer onzeker en mogelijk niet langer levensvatbaar wordt.

Daarbij gaat het niet alleen om feitelijke ruimte, maar ook om recreatieve beleving, veiligheidsbeleving, uitzicht, geluid, waardering en verhuurbaarheid. Kampeerders kiezen voor rust, natuur, openheid en beleving van het landschap. Een extra rij en ook hogere masten met bijbehorende lijnen, direct bij het recreatieveld, verandert het karakter van het bedrijf wezenlijk. Onderzoek laat zien dat zichtbaarheid van masten een belangrijke factor is. Tevens laten verschillende wetenschappelijke studies zien dat hoogspanningsmasten door veel mensen als een verstorend element in het landschap worden ervaren. Vooral in open natuur- en recreatiegebieden verminderen ze de landschappelijke kwaliteit en de aantrekkelijkheid van het gebied.

Hiddema State is een recreatiebedrijf waarvan de aantrekkingskracht in belangrijke mate is gebaseerd op de rust, de openheid van het Friese landschap, de directe ligging aan waardevolle natuur en de beleving van het omliggende weidevogelgebied. Veel wandelaars, watersportbeoefenaars en fietsers die de elfstedenroute doen, komen langs Hiddema State. Het is daarmee een rustplaats voor reizigers die naast een overnachting ook een dagstop kunnen maken en daarbij koffie/thee kunnen halen om even tot rust te komen.

Bezoekers kiezen deze locatie juist vanwege de combinatie van natuur, ruimte, stilte en landschappelijke kwaliteit. Deze kenmerken vormen de kern van de bedrijfsvoering en zijn bepalend voor de economische waarde van het recreatiebedrijf.

De plaatsing van de extra en hogere hoogspanningsmasten en bovengrondse hoogspanningslijnen in de directe omgeving zal deze kernkwaliteiten aantasten. In een open veenweidelandschap zijn hoogspanningsmasten over grote afstand zichtbaar. Dit is al aangetast maar met de extra mast en extra hoogte neemt de zichtbaarheid toe. Nu die dichter op de bebouwing komt en ook hoger wordt, wordt het karakteristieke landschap ingrijpend aangetast en neemt de kwaliteit van de recreatieve beleving af. Voor een recreatiebedrijf dat juist afhankelijk is van het landschap en beleving van rust is dit een wezenlijke aantasting van het product dat aan gasten wordt aangeboden.

De effecten beperken zich niet tot de visuele aanwezigheid van de masten. Uit diverse onderzoeken blijkt dat de aanwezigheid van hoogspanningsverbindingen de waardering van het landschap negatief kan beïnvloeden. Voor recreanten die bewust kiezen voor rust, natuur en landschappelijke kwaliteit kan dit aanleiding zijn om een andere bestemming te kiezen. Dat kan leiden tot een lagere bezettingsgraad, minder herhaalbezoeken, omzetverlies en uiteindelijk een waardedaling van het recreatiebedrijf.

Daarnaast speelt mee dat Hiddema State grenst aan een gebied met hoge natuur- en landschapswaarden. De samenhang tussen het recreatiebedrijf, het open landschap en de omliggende weidevogelgebieden vormt een belangrijke kwaliteit van deze locatie. De visuele verstoring door een extra en hogere hoogspanningsverbinding doet afbreuk aan deze samenhang en vermindert de recreatieve aantrekkelijkheid van het gebied als geheel.

Ik verzoek daarom om de effecten op recreatie, toerisme en de economische exploitatie van Hiddema State expliciet en afzonderlijk te onderzoeken in de (milieu)effectrapportage. Daarbij dient niet alleen te worden gekeken naar de technische inpasbaarheid van het tracé, maar ook naar de gevolgen voor de landschappelijke kwaliteit, de recreatieve beleving, de aantrekkelijkheid van het gebied voor bezoekers en de waarde van het recreatiebedrijf.

Tevens verzoek ik om serieus onderzoek te doen naar alternatieve tracés of andere inpassingsmogelijkheden die de aantasting van de recreatieve functie en de landschappelijke kwaliteit zoveel mogelijk beperken. Indien aantasting niet kan worden voorkomen, dient inzichtelijk te worden gemaakt welke economische schade hierdoor ontstaat en op welke wijze deze schade zal worden gecompenseerd.

• Hiddema State verzoekt om een afzonderlijk onderzoek naar de gevolgen van de extra mast en ook twee hogere masten voor de camping;

• de beleving van gasten van rust en ruimte;

• de verwachte mate van verstoring bij recreanten van de beleving ten opzichte van de huidige situatie;

• de impact op de visuele aantrekkelijkheid van de camping ten aanzien van rust, natuur en omliggende landschap;

• de campingcapaciteit;

• de bezettingsgraad, en verhuurbaarheid, omzet;

• de landschappelijke kwaliteit waardering;

• de toekomstbestendigheid van de recreatieve functie;

waardedaling van het recreatieve bedrijf.

5.3 Pensionstalling, paardenhouderij en maaibeheer

De weilanden nabij het beoogde tracé worden gebruikt voor paarden en voor de productie van kuil en hooi. Alle percelen ten Noorden van de Nauwe Greuns tot aan het dorp en woonwijk Zuiderburen zijn eigendom of worden gepacht. Door mastvoeten, onderhoudsstroken, veiligheidszones en beperkingen in gebruik kan het land minder effectief worden beweid en gemaaid. Dit leidt tot verlies aan voeropbrengst en hogere kosten. Tevens maken we daarbij onderscheid voor de bouwfase en de structurele gevolgen.

Daarnaast is onzeker welke invloed de aanwezigheid van hoogspanningsmasten, onderhoudsactiviteiten, elektromagnetische velden, geluid en visuele verstoring hebben op paarden en op de bereidheid van pensionklanten om hun paard op Hiddema State te houden. Deze bedrijfseffecten zijn in de ontwerp-voorkeursbeslissing onvoldoende concreet onderzocht of meegewogen.

Het bevoegd gezag dient niet alleen het aantal geraakte hectares te beoordelen, maar ook de functie van de geraakte gronden binnen de bedrijfsstructuur van Hiddema State. Juist bedrijfsnabije gronden zijn van belang voor logistiek, beweiding, ruwvoerwinning, dierenwelzijn, mestplaatsingsruimte, onderhoud en dagelijkse bedrijfsvoering.

5.4 Voedseltuin en lokale voedselvoorziening

De voedseltuin van circa 0,5 hectare past binnen lokale duurzaamheids- en omgevingsambities, onder meer door korte ketens, onbespoten voedsel en maatschappelijke beschikbaarheid voor deelnemers en mensen met beperkte financiële mogelijkheden. Daarnaast verkopen wij het lokaal onbespoten voedsel aan de lokale omgeving waardoor een korte voedselteken wordt versterkt.

De nabijheid van een zware hoogspanningsverbinding kan de exploitatie, beleving, afzet en verdere ontwikkeling van deze voedseltuin negatief beïnvloeden. Ook dit aspect verdient zelfstandige beoordeling.

5.5 Toekomstige natuurinclusieve ontwikkeling

Hiddema State is een natuurinclusieve plek met maatschappelijke meerwaarde waar meer ruimte is voor natuur en dieren: meer water, bomen, groen, schuilplekken en een paddock paradise voor de paarden. Ook is er gestart met de realisatie van een manege zonder drempels voor mensen met een meervoudige beperking. Er is gestart met een programmering op levensthema’s, meditaties en andere vormen van zelfontwikkeling wat we willen uitbreiden met meer ruimtes om aan de vraag met voldoende aanbod te voldoen. Met de landschapsarchitect Zus is een ontwerp gemaakt voor het gebied tot 2035 waarvan de tekeningen opvraagbaar zijn.

Door de onzekerheid rond het voorgenomen besluit is een reeds toegekende provinciale subsidie van € 30.000,- voor de plannen uitgesteld, waardoor verdere ontwikkeling niet kan worden opgepakt. De voorgenomen hoogspanningsverbinding legt een zware ruimtelijke claim op het gebied en kan deze ontwikkeling blokkeren of ernstig beperken. In de belangenafweging ontbreekt vooralsnog een concreet beeld van dit verlies aan ontwikkelruimte.

6. Bezwaar tegen het gekozen tracé en nut/noodzaak van juist deze route

Hiddema State betwist in deze zienswijze niet zonder meer dat versterking van het landelijke hoogspanningsnet een maatschappelijk belang kan dienen. Dat betekent echter niet dat de gekozen route daarmee gegeven is. Nut en noodzaak van een nieuwe of verzwaarde hoogspanningsverbinding ontslaan het bevoegd gezag niet van de verplichting om alle redelijke alternatieven zorgvuldig te onderzoeken en de minst bezwarende route te kiezen. Het regioadvies beveelt de combinatie tracéalternatief 1+2 (dubbele Moldau, bovengronds) uitdrukkelijk aan, mede omdat de nieuwe 220 kV-mastenrij later kan worden opgewaardeerd naar 380 kV (“toekomstvastheid”). We vragen u te onderbouwen waarom toekomstvastheid op regionale schaal niet zou moeten opwegen tegen de zeer concrete, aantoonbare bedrijfsschade van Hiddema State op perceelniveau.

De vraag is niet alleen of een verbinding nodig is, maar vooral waar en op welke wijze deze verbinding ruimtelijk aanvaardbaar kan worden gerealiseerd. Hiddema State stelt zich op het standpunt dat het bevoegd gezag onvoldoende inzichtelijk heeft gemaakt waarom juist dit voorkeursalternatief noodzakelijk en proportioneel is, terwijl er alternatieven zijn of lijken te zijn die mogelijk minder bezwarend zijn voor Hiddema State, bewoners, ondernemers en grondeigenaren in de omgeving van Leeuwarden.

Daarbij gaat het niet alleen om de fysieke aanwezigheid van masten. Ook de aanwezigheid van geleiders, veiligheidszones, belemmeringenstroken, onderhoudsverplichtingen, toegangsrechten, werkterreinen, bouwwegen en eventuele beperkingen voor bebouwing, beplanting, beregening, machines, dieren, recreatie en natuurontwikkeling kunnen de bedrijfsvoering van Hiddema State structureel aantasten.

In de ontwerp-voorkeursbeslissing wordt onvoldoende duidelijk gemaakt welke concrete gevolgen het gekozen tracé heeft voor de eigendommen en de bedrijfsvoering van Hiddema State. De beoordeling blijft te algemeen en te veel op tracéniveau. Voor Hiddema State is juist van belang wat de tracékeuze concreet betekent voor haar gronden, bedrijfsfuncties, stichting, maatschappelijke activiteiten, natuurwaarden en toekomstmogelijkheden.

7. Alternatievenonderzoek, Variant Leeuwarden en zuidzijde N31/Wâldwei

Uit de ter inzage gelegde stukken en de ontvangen informatie volgt dat meerdere alternatieven zijn onderzocht. Voor Hiddema State is echter onvoldoende kenbaar waarom juist het gekozen voorkeursalternatief de voorkeur heeft gekregen en waarom andere alternatieven zijn afgevallen. Ook mede omdat uit een citaat in de ontwerp-voorkeursbeslissing zelf (par. 4.3.1, p.38-39) blijkt dat het college van B&W van gemeente Leeuwarden per brief aan de minister heeft laten weten nieuwe bovengrondse hoogspanningslijnen over haar grondgebied “zeer onwenselijk” te vinden, adviseert om vooraf geen enkele tracéoptie uit te sluiten, vraagt om een ruimere inpassingsstrook voor maatwerk bij Leeuwarden, en pleit voor serieuze overweging van ondergrondse aanleg op kritieke delen.

Hiddema State verzoekt het bevoegd gezag om in de definitieve voorkeursbeslissing concreet en controleerbaar inzichtelijk te maken welke alternatieve tracés in en rondom Leeuwarden zijn onderzocht en welke alternatieven specifiek in de omgeving van Hiddema State zijn beoordeeld. Daarbij dient in het bijzonder te worden gemotiveerd waarom de Variant Leeuwarden/Leechlân is afgevallen, waarom een route ten zuiden van de Wâldwei niet als voorkeursroute is gekozen en waarom alternatieven zoals tracedelen 28, 29, 31 en 32 aan de andere zijde van de Wâldwei niet zijn overgenomen.

Indien bepaalde tracédelen of varianten in een eerdere fase als kansrijk zijn aangemerkt, maar later niet als volwaardig alternatief zijn meegenomen, moet inzichtelijk worden gemaakt op grond van welke objectieve criteria dit is gebeurd. Zonder duidelijke motivering van de selectie en afweging van alternatieven en varianten kan niet worden beoordeeld of het gekozen voorkeursalternatief daadwerkelijk de minst bezwarende en meest evenwichtige oplossing is.

Het mag niet zo zijn dat de mate van lokale organisatie of lobbykracht ertoe leidt dat het ene gebied wordt ontzien en het andere gebied onevenredig zwaar wordt belast. De besluitvorming moet berusten op een objectieve, evenwichtige en controleerbare vergelijking van alle redelijke alternatieven.

Hiddema State verzoekt uitdrukkelijk om nader onderzoek naar een route ten zuiden van de Wâldwei en in ieder geval de tracédelen 28, 29, 31 en 32 daarin ook mee te nemen. Voor Hiddema State is onvoldoende duidelijk waarom een route ten zuiden van de Wâldwei niet als voorkeursroute is gekozen, terwijl deze route mogelijk minder nadelige gevolgen heeft voor haar eigendommen, zorg- en onderwijsfuncties, recreatieve bedrijfsvoering, paardenhouderij, natuurontwikkeling en toekomstplannen.

Een algemene verwijzing naar bundeling met bestaande infrastructuur is onvoldoende. Bundeling kan ruimtelijk wenselijk zijn, maar kan er ook toe leiden dat de nadelige effecten juist worden geconcentreerd bij een beperkte groep grondeigenaren en ondernemers. Dat is in strijd met een evenwichtige lastenverdeling indien minder bezwarende alternatieven beschikbaar zijn.

Hiddema State verzoekt daarom om in ieder geval de volgende varianten volwaardig te onderzoeken:

• dubbele mastenrij aan de zuidzijde van de N31/Wâldwei, al dan niet na verplaatsing of herinrichting van water/natuur;

• een combinatievariant met één mastenrij aan de zuidzijde en één mastenrij zo dicht mogelijk bij de noordzijde van de N31/Wâldwei, indien een volledige zuidelijke ligging niet mogelijk blijkt;

• maximale optimalisatie aan de noordzijde indien zuidelijke varianten aantoonbaar niet haalbaar zijn, waarbij de masten richting Wâldwei en van de woonkern, zorgfuncties, recreatievelden en bedrijfsfuncties af worden verschoven;

herbeoordeling van de Variant Leeuwarden/Leechlân en relevante tracédelen, waaronder in ieder geval tracédelen 28, 29, 31 en 32 die eerder als kansrijk in beeld waren, voor zover deze tot een minder belastend tracé kunnen leiden.

8. Ondergrondse aanleg moet serieus worden onderzocht

Aangegeven is dat er al een bovengronds tracé loopt en al een vergunning aanwezig is en dat ondergrondse aanleg daarom niet verder wordt onderzocht. Daarmee wordt echter voorbijgegaan aan de extra mastenrij die wordt geplaatst in een huidige situatie waarin inmiddels veel meer belangen, woningbouw, bedrijfsmatige activiteiten en inrichtingsvraagstukken spelen dan destijds toen de bestaande mastenrij in weilanden ver van de stad werd geplaatst. De technische reden waarom de tracédelen ten zuiden van de Wâldwei (28/29/31/32) zijn afgevallen, staan in het dossier (Notitie Tracéontwikkeling): de folieconstructie van aquaduct Langdeel laat geen mastfundering toe, ten zuiden van het aquaduct is onvoldoende ruimte voor een dubbele Moldau (4×380 kV), en bij een enkele Moldau zou de bestaande 220 kV-lijn moeten blijven staan (geen bundeling meer, onvoldoende rechtstand). Onze vervolgvraag hierbij is of een enkele Moldau-uitvoering (2×380 kV) ten zuiden van de Wâldwei ooit is onderzocht in combinatie met verkabeling van de bestaande 220 kV, specifiek voor dit korte knelpunt?

Hiddema State verzoekt om ondergrondse aanleg voor het knelpunt Zuiderburen/Hiddema State opnieuw en volwaardig te onderzoeken. Bij 380 kV-verbindingen wordt vaak uitgegaan van bovengrondse aanleg, maar dat uitgangspunt betekent niet dat ondergrondse aanleg op voorhand buiten beschouwing mag blijven. Juist waar sprake is van een lokaal knelpunt met grote gevolgen voor bewoners, maatschappelijke functies, bedrijven, landschap en ruimtelijke kwaliteit, dient ondergrondse aanleg serieus, concreet en controleerbaar te worden onderzocht.

Voor zover ondergrondse aanleg wordt afgewezen, moet het bevoegd gezag concreet motiveren op basis van onafhankelijk onderzoek waarom dit in dit gebied technisch, financieel, ruimtelijk, milieukundig of anderszins niet haalbaar of niet proportioneel is. Een algemene verwijzing naar kosten of technische complexiteit is onvoldoende. In de ontwerp-voorkeursbeslissing (p.15): “voor kortere trajecten kan de verbinding ook ondergronds aangelegd worden, als dit vanuit het oogpunt van leveringszekerheid verantwoord is”, mits “de maatschappelijke meerwaarde van ondergrondse aanleg duidelijk is en de kosten verantwoord.”

Deze locatie voldoet naar onze mening aan de relevante criteria voor nader onderzoek:

• er is sprake van een erkend ruimtelijk knelpunt;

• het gaat om een relatief kort traject waar de impact zeer groot is;

• er zijn veel samenlopende belangen: woonomgeving, zorg, onderwijs, bedrijf, recreatie, natuur, water, infrastructuur, aquaduct en vliegbasis;

• de maatschappelijke meerwaarde van beperking van hinder en behoud van bedrijfs- en woonkwaliteit is groot;

innovatieve technieken en internationale ervaringen moeten actueel worden meegewogen.

Wij verzoeken daarbij om niet alleen het huidige voorkeurstracé ondergronds te onderzoeken, maar ook de Variant Leeuwarden/Leechlân en varianten met andere technische configuraties te betrekken indien deze de haalbaarheid vergroten.

9. Magneetvelden, voorzorgsbeginsel en afstanden tot gevoelige functies

Hiddema State verzoekt het bevoegd gezag om ruime afstanden tot bebouwing, woningen, erven, bedrijfsgebouwen en andere gevoelige functies te hanteren. Daarbij moet concreet worden beoordeeld welke afstanden worden gehanteerd, waarom die afstanden in dit geval aanvaardbaar zijn en welke alternatieven of tracéaanpassingen mogelijk zijn om de afstand te vergroten.

Hiddema State verzoekt het bevoegd gezag om het voorzorgsbeginsel expliciet toe te passen ten aanzien van de magneetveldzone van 0,4 microtesla. Daarbij dient concreet inzichtelijk te worden gemaakt wat de verwachte magneetveldzone van het voorkeursalternatief is en welke woningen, erven, zorg- en onderwijsfuncties, recreatieve verblijfsplekken, bedrijfsgebouwen en andere gevoelige functies binnen of nabij deze zône liggen.

Voor zover dergelijke functies binnen of nabij de magneetveldzone komen te liggen, dient het bevoegd gezag te motiveren waarom die ligging redelijkerwijs niet kan worden vermeden. Ook moet worden onderzocht welke mitigerende maatregelen mogelijk zijn en waarom ondanks ligging nabij of binnen de magneetveldzone nog sprake zou zijn van een aanvaardbaar woon-, verblijfs- en leefklimaat.

Voor Hiddema State is dit extra relevant omdat kinderen, jongeren, deelnemers, medewerkers, recreanten en pensionhouders langdurig op het terrein verblijven. De beoordeling van gezondheidsaspecten en magneetvelden mag daarom niet beperkt blijven tot reguliere woningen, maar moet ook betrekking hebben op zorg- en onderwijsruimten, bedrijfsgebouwen, recreatieplekken en andere locaties waar mensen structureel verblijven.

10. Cumulatie, woon-/leefklimaat, landschap en ruimtelijke kwaliteit

Voor zover de keuze voor het voorkeursalternatief mede is gebaseerd op bundeling met bestaande infrastructuur, stelt Hiddema State zich op het standpunt dat bundeling geen automatisme mag zijn. Bundeling kan ruimtelijk wenselijk zijn, maar kan ook leiden tot stapeling van lasten bij dezelfde bewoners, grondeigenaren en ondernemers. Het feit dat een gebied reeds wordt geraakt door bestaande infrastructuur betekent niet dat verdere belasting zonder meer aanvaardbaar is.

Het bevoegd gezag moet concreet beoordelen of sprake is van onaanvaardbare cumulatie van hoogspanningsinfrastructuur, landschappelijke aantasting, magneetvelden, onderhoudsstroken, gebruiksbeperkingen, waardedaling en aantasting van woon-, verblijfs- en bedrijfsbelangen. Die cumulatieve beoordeling ontbreekt, althans is onvoldoende kenbaar.

De aanwezigheid van een nieuwe of verzwaarde 380 kV-hoogspanningsverbinding kan leiden tot visuele hinder, aantasting van uitzicht, vermindering van landschappelijke kwaliteit, zorgen over gezondheid, beperking van gebruiksmogelijkheden en waardedaling. Het bevoegd gezag moet concreet beoordelen of het woon-, verblijfs- en leefklimaat op en rond Hiddema State nog aanvaardbaar blijft.

Hiddema State verzoekt om een zwaardere en concretere beoordeling van de landschappelijke, groene, archeologische en cultuurhistorische gevolgen van het voorkeursalternatief. Daarbij dient niet alleen in algemene zin naar het tracé te worden gekeken, maar ook naar de concrete gevolgen voor waardevolle groenstructuren, bomen, landschappelijke lijnen, openheid, zichtlijnen, recreatieve beleving en ruimtelijke kwaliteit in de omgeving van haar eigendommen.

11. Natuurwaarden en beschermde soorten op en nabij Hiddema State

Door het natuurbeheer op Hiddema State zijn op en rond het terrein diverse beschermende vogel- en diersoorten aanwezig. Zover bij ons bekend zijn dat de volgende (Europees) beschermde diersoorten:

• torenvalken; die jaarlijks terugkeren en broeden op meerdere plekken op het terrein;

• ransuilen;

• vleermuizen;

• ijsvogel;

• ooievaars;

Overige diersoorten

• grutto’s, scholeksters en kieviten die in de weilanden overnachten en nestelen;

brandganzen en rotganzen die in de weilanden verblijven.

De plekken waar deze soorten broeden, foerageren of verblijven liggen binnen of nabij de corridor waarin de aanvullende verbinding en masten zijn voorzien. De bouw, aanwezigheid en exploitatie van de masten kunnen leiden tot verstoring, verlies van rust, aantasting van leefgebied en aanvaringsrisico’s.

Voor zover natuurbelangen, Natura 2000, foerageergebieden, vliegroutes of draadslachtoffers reden zijn geweest om alternatieven af te wijzen, moeten deze aspecten op gelijke wijze worden onderzocht voor het gekozen voorkeursalternatief en opnieuw worden gewogen. Een selectieve toepassing van ecologische argumenten bij sommige alternatieven, maar niet bij het voorkeurstracé, is in strijd met een evenwichtige alternatievenafweging.

Hiddema State verzoekt daarom om locatie- en soortspecifiek natuuronderzoek, afgestemd op de feitelijke situatie op Hiddema State. Daarbij moet niet alleen worden gekeken naar beschermde natuurgebieden, maar ook naar beschermde soorten en functionele leefgebieden buiten formeel aangewezen natuurgebieden. Indien effecten op beschermde soorten niet kunnen worden uitgesloten, moet worden onderzocht welke alternatieven, mitigerende maatregelen en compenserende maatregelen noodzakelijk en juridisch houdbaar zijn.

Het voorgaande is ook van toepassing op de Hempenser Wielen.

Ecologische samenhang van de Himpenserwielen en de Hempensermeerpolder

De voorgenomen plaatsing van twee hoogspanningsmasten in het open landschap tussen de Himpenserwielen en de Hempensermeerpolder roept ernstige vragen op over de zorgvuldigheid van de locatiekeuze voor het plaatsen van twee extra masten en hogere masten op de driehoek Himpenser Wielen. Dit gebied wordt als waardevol en deels als compensatie gebied gezien voor de bebouwing in de Hounspolder. Als op de Hempenser Wielen twee extra masten kunnen worden geplaatst dan mag dat ook mogelijk worden geacht ten Zuiden van de Waldwei op grond met een vergelijkbare status. Bij voorkeur vermijden we beide en heeft de voorkeur het op graslandschap.

De Hempensermeerpolder behoort tot de belangrijkste weidevogelgebieden van Fryslân. Het gebied wordt al jarenlang beheerd met als doel het behouden en versterken van de populaties van karakteristieke weidevogels, waaronder de grutto, kievit, tureluur en watersnip. De aangrenzende Himpenserwielen vormen samen met de polder een ecologisch samenhangend landschap van open graslanden, water, oevers en rustgebieden. Voor veel vogelsoorten zijn deze gebieden niet los van elkaar te beschouwen; zij gebruiken het gehele landschap om te broeden, foerageren, rusten en zich te verplaatsen.

Juist vanwege deze natuurwaarden heeft de gemeente het beheer van dit gebied ondergebracht bij een natuurbeheerorganisatie, met als doel de landschappelijke en ecologische kwaliteiten duurzaam te behouden en verder te ontwikkelen. Dat maakt het des te moeilijker te begrijpen dat in hetzelfde gebied de plaatsing van twee extra grootschalige en hogere hoogspanningsmasten wordt overwogen.

De masten zullen het open karakter van het landschap ingrijpend veranderen. Het open veenweidelandschap is essentieel voor weidevogels, die afhankelijk zijn van overzicht en rust. De aanwezigheid van hoge kunstmatige objecten kan leiden tot verstoring van het landschap en een afname van de kwaliteit van het leefgebied. Daarnaast vormen hoogspanningslijnen voor verschillende vogelsoorten een risico op aanvaring, met name voor grotere vogels en vogels die regelmatig tussen foerageer- en rustgebieden vliegen.

Deze ontwikkeling staat op gespannen voet met de investeringen die de afgelopen jaren zijn gedaan om juist de natuur- en weidevogelwaarden in dit gebied te behouden en te versterken. Enerzijds wordt ingezet op natuurbeheer, biodiversiteit en bescherming van het open landschap, terwijl anderzijds een infrastructurele ingreep wordt voorgesteld die deze kwaliteiten aantast.

Ik verzoek daarom om de ecologische samenhang van de Himpenserwielen en de Hensermeerpolder als één functionerend leefgebied voor weide- en watervogels expliciet te betrekken bij de verdere besluitvorming. Daarbij dient niet alleen te worden gekeken naar de directe ruimte die de masten innemen, maar ook naar de effecten op vliegroutes, verstoring, landschappelijke openheid en de doelstellingen van het gevoerde natuurbeheer. Tevens verzoek ik om alternatieve tracés te onderzoeken waarbij deze kwetsbare natuur- en recreatiezone zoveel mogelijk wordt ontzien.

12. Bodem, waterhuishouding, drainage, draagkracht en aanlegfase

Hiddema State verzoekt om specifiek onderzoek naar bodemopbouw, draagkracht, waterhuishouding, drainage en eventuele bodemdalingsgevoeligheid ter plaatse van haar percelen. Zware bouwtransporten, tijdelijke werkwegen, mastfunderingen, werkterreinen en opslagplaatsen kunnen leiden tot langdurige bodem- en structuurschade.

Dergelijke schade kan de opbrengst, gebruikswaarde, dierenwelzijn, beweiding, maaibeheer, bereikbaarheid en bedrijfsvoering langdurig aantasten. Ook schade aan drainage, sloten, waterhuishoudkundige voorzieningen, afrasteringen, verhardingen en de draagkracht van de grond kan aanzienlijke gevolgen hebben.

De ontwerp-voorkeursbeslissing besteedt onvoldoende aandacht aan de gevolgen van de aanlegfase. Hiddema State verzoekt het bevoegd gezag om reeds in deze fase inzichtelijk te maken welke tijdelijke werkterreinen, bouwwegen, opslaglocaties, toegangswegen en uitvoeringsmaatregelen in de omgeving van haar gronden nodig kunnen zijn. Ook moet worden gewaarborgd dat vooraf nulmetingen plaatsvinden en dat volledige herstel- en schadevergoedingsregelingen worden getroffen.

13. Kostenafweging, maatschappelijke kosten, eigendomsrecht en fair balance

Voor zover het gekozen voorkeursalternatief mede is gebaseerd op kostenoverwegingen, verzoekt Hiddema State inzichtelijk te maken welke kosten daarbij zijn betrokken. Het gaat ons dan expliciet om een segment-specifieke (in plaats van route-brede) vergelijking van kosten en toekomstvastheid voor ondergrondse aanleg met een op dit tracédeel toegespitste onderbouwing. Daarbij mogen niet alleen aanlegkosten worden meegenomen. Ook maatschappelijke kosten, schadevergoedingen, waardedaling, compensatie, mogelijke uitkoop, juridische procedures, vertraging, structurele gebruiksbeperkingen voor grondeigenaren en ondernemers en effecten op de leefomgeving moeten in de afweging worden betrokken.

Een alternatief dat op papier goedkoper lijkt, kan maatschappelijk bezien minder doelmatig zijn indien de lasten grotendeels worden afgewenteld op een beperkte groep particulieren, ondernemers, grondeigenaren en bewoners.

De aanleg van de hoogspanningsverbinding kan leiden tot een ingrijpende beperking van het eigendomsrecht van Hiddema State. Daarbij gaat het niet alleen om fysieke aantasting door masten of werkterreinen, maar ook om blijvende gebruiksbeperkingen, waardevermindering, belemmering van bedrijfsontwikkeling en mogelijke vestiging van zakelijke rechten of oplegging van een gedoogplicht.

Een dergelijke inmenging in het eigendomsrecht is slechts aanvaardbaar indien sprake is van een rechtmatige, noodzakelijke en proportionele maatregel, waarbij een fair balance bestaat tussen het algemeen belang en de individuele lasten van Hiddema State. Die fair balance ontbreekt zolang alternatieven onvoldoende zijn onderzocht, de gevolgen voor Hiddema State onvoldoende concreet zijn beoordeeld en volledige compensatie niet vooraf is gewaarborgd.

14. Zakelijke rechten, gedoogplicht, waardevermindering en schade

Het gekozen tracé kan ertoe leiden dat ten laste van de eigendommen van Hiddema State zakelijke rechten moeten worden gevestigd, zoals opstalrechten, erfdienstbaarheden of andere gebruiksrechten. Indien geen overeenstemming wordt bereikt, kan mogelijk worden geprobeerd een gedoogplicht op te leggen.

Hiddema State maakt reeds nu duidelijk dat zij niet instemt met enige aantasting van haar eigendomsrechten. Het indienen van deze zienswijze mag niet worden opgevat als instemming met het tracé, de vestiging van een zakelijk recht, een gedoogplicht of enige uitvoeringshandeling op of nabij haar eigendommen.

Indien het tracé ondanks deze zienswijze wordt gehandhaafd, behoudt Hiddema State zich alle rechten voor om zich te verzetten tegen zakelijke rechten, gedoogplichten, uitvoeringsbesluiten en feitelijke werkzaamheden die haar eigendommen of bedrijfsvoering raken.

Hiddema State maakt zich ernstige zorgen over waardevermindering van haar onroerende zaken. De aanwezigheid van een 380 kV-hoogspanningsverbinding nabij of boven gronden, bedrijfsfuncties en maatschappelijke voorzieningen kan gevolgen hebben voor marktwaarde, financierbaarheid, verkoopbaarheid, bedrijfsopvolging, investeringsmogelijkheden en toekomstbestendigheid van het bedrijf.

Hiddema State maakt reeds nu aanspraak op volledige vergoeding van alle schade die zij lijdt of zal lijden als gevolg van het project. Daarbij gaat het onder meer om waardevermindering van gronden, erf, bedrijfsgebouwen en bedrijfsconcept, verlies of beperking van gebruik, opbrengstderving, inkomensschade, schade aan gewassen of grasland, bodemschade en structuurschade, schade aan drainage, sloten, afrasteringen, verhardingen en andere voorzieningen, omrijschade, extra arbeidskosten, belemmering van toekomstige bedrijfsontwikkeling, hinder, vermindering van woon-, verblijfs- en leefklimaat en kosten van deskundigen, juridische bijstand en taxatie. In het per december 2025 vastgestelde “Aankoopbeleid” van het ministerie van KGG, genoemd in de ontwerp-voorkeursbeslissing (p.40-41) staat: eigenaren van woningen binnen 100 meter vanaf het hart van nieuwe bovengrondse hoogspanningslijnen kunnen hun woning tegen marktwaarde laten aankopen door TenneT; huurders krijgen een verhuiskostenvergoeding. Dit beleid is expliciet beperkt tot “woningen”. Onze vraag is of dit beleid, of een vergelijkbare regeling, ook geldt voor bedrijfsgebouwen, de camping, de pensionstalling en de zorgboerderij/praktijkonderwijslocatie van Hiddema State? Zo nee, welke gelijkwaardige regeling geldt dan voor ondernemingen?

Hiddema State verzoekt om tijdige duidelijkheid over een ruime en volledige compensatieregeling. Daarbij moet worden voorkomen dat getroffen eigenaren en ondernemers worden geconfronteerd met standaardovereenkomsten waarin toekomstige schade onvoldoende is afgedekt. Voor zover de individuele last onevenredig zwaar blijkt te zijn, dient ook uitkoop of een daarmee vergelijkbare oplossing serieus te worden onderzocht.

15. Gemeentelijke motie, maatschappelijke onrust en lokale context

Hiddema State wijst erop dat de gemeenteraad van Leeuwarden op 17 juni 2026 een motie heeft aangenomen over de zienswijze tegen de voorkeursroute van de 380 kV-hoogspanningsverbinding. Hiddema State presenteert deze motie niet als een eigen gemeentelijk standpunt, maar als ondersteunende context en als aanwijzing dat ook lokaal zwaar wordt getild aan het gekozen tracé en de gevolgen daarvan.

Uit de motie blijkt onder meer dat nadrukkelijk aandacht wordt gevraagd voor een route ten zuiden van de Wâldwei, ruime afstanden tot de bebouwde omgeving, serieus onderzoek naar ondergrondse aanleg bij Zuiderburen en ruime compensatie voor te lijden schade.

Hiddema State sluit zich aan bij de strekking van deze aandachtspunten, voor zover deze zien op een zorgvuldige heroverweging van het tracé, ruime afstanden tot bebouwing en gevoelige functies, serieuze beoordeling van ondergrondse aanleg en ruimhartige compensatie van daadwerkelijk geleden schade.

In de omgeving van Leeuwarden bestaat breed maatschappelijke onrust over het gekozen voorkeursalternatief. Er is een bewonerscollectief gestart met in ieder geval 168 bewoners die samen ook de website https://380kv-leeuwarden.nl/ hebben gelanceerd om de krachten te bundelen en samen na te denken over alternatieve oplossingen om de impact om de omgeving te beperken. Dat bevestigt dat het bevoegd gezag niet kan volstaan met een algemene verwijzing naar bundeling met bestaande infrastructuur, maar concreet moet motiveren waarom dit tracé, juist in de omgeving van Leeuwarden en Hiddema State, ondanks de lokale gevolgen de voorkeur verdient boven de onderzochte alternatieven.

16. Zorgvuldigheid, participatie en informatievoorziening

Wij hebben het proces tot nu toe niet ervaren als zorgvuldig, transparant en gelijkwaardig. Er zijn informatiebijeenkomsten geweest, maar op cruciale momenten zijn Hiddema State, bewoners van Zuiderburen/Hempens en andere direct betrokkenen niet tijdig en volwaardig betrokken bij de afweging van alternatieven. De ontwerp-voorkeursbeslissing kondigt in par. 4.5 aan dat EZK, TenneT en regionale overheden na vaststelling van de voorkeursbeslissing in een apart traject in gesprek gaan over mitigatie en compensatie, inclusief de mogelijke verkabeling van bestaande 110 kV-verbindingen. Wij verzoeken expliciet om als direct belanghebbende ondernemer en grondeigenaar structureel bij dit aangekondigde traject te worden aangesloten.

Uit contacten met provincie, gemeente en TenneT ontstaat het beeld dat verantwoordelijkheden over participatie tussen partijen heen en weer zijn geschoven. Daarbij is onduidelijk gebleven wie concreet verantwoordelijk was voor vroegtijdige participatie en waarom bewoners en grondeigenaren bij Zuiderburen/Hempens niet op een gelijkwaardig niveau zijn betrokken als andere dorpen en gebieden langs het tracé.

Een zorgvuldig proces onder de Omgevingswet vraagt méér dan formele inspraak achteraf. Zeker bij een erkend ruimtelijk knelpunt moeten betrokkenen vroegtijdig, actief en inhoudelijk worden betrokken bij alternatieven, maatwerk en optimalisatie.

Hiddema State verzoekt om actieve, perceelspecifieke informatievoorziening en om vroegtijdige betrokkenheid bij de verdere planuitwerkingsfase. Hiddema State moet niet pas worden geïnformeerd wanneer de hoofdlijn van het tracé feitelijk vaststaat, maar daadwerkelijk kunnen meepraten over alternatieven, tracéoptimalisatie, mastposities, werkterreinen, bouwwegen, uitvoeringsmaatregelen en schadebeperkende maatregelen.

Concreet verzoekt Hiddema State om:

• een vaste contactpersoon bij TenneT en het bevoegd gezag;

• een gebiedssessie op locatie bij Hiddema State;

• gezamenlijke beoordeling van kaarten, mastlocaties, zones en bedrijfsfuncties;

• transparante terugkoppeling waarom voorstellen wel of niet worden overgenomen;

betrokkenheid van gemeente Leeuwarden, provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân, Rijkswaterstaat en relevante natuurdeskundigen.

17. Verzoek om stukken, kaarten en nadere informatie

Hiddema State verzoekt om toezending dan wel openbaarmaking van de relevante adviesbrieven, notities, rapportages, technische analyses en bestuurlijke correspondentie tussen gemeente Leeuwarden, provincie Fryslân, het ministerie, RVO, TenneT en andere betrokken overheden over de onderzochte tracéalternatieven, waaronder de Variant Leeuwarden/Leechlân, de route ten zuiden van de Wâldwei, alternatieven aan de andere zijde van de Wâldwei, ondergrondse aanleg, tracédelen die eerder kansrijk waren en de technische beperkingen rond het aquaduct en de folieconstructie.

Voor zover deze stukken niet of niet volledig ter inzage liggen, verzoekt Hiddema State deze alsnog bij de besluitvorming te betrekken en Hiddema State in de gelegenheid te stellen haar zienswijze daarop aan te vullen.

Daarnaast verzoekt Hiddema State expliciet om:

• een kaart waarop het tracé en de mogelijke mastlocaties worden afgezet tegen alle bedrijfsfuncties;

• inzicht in de magneetveldzone zodra deze kan worden berekend;

• onderzoek naar de gevolgen voor de campingcapaciteit;

• onderzoek naar tijdelijke gevolgen van bouwwegen, werkterreinen en werkzaamheden;

• duidelijkheid over eventuele gebruiksbeperkingen rond masten en verbindingen;

• een afzonderlijke beoordeling van de gevolgen voor de onderneming als geheel;

• locatie- en soortspecifiek natuuronderzoek, bij voorkeur mede ondersteund door feitelijke verklaringen van Vogelwacht of andere deskundigen;

een overzicht van mogelijke schadevergoeding, nadeelcompensatie, compensatie in natura, herinrichting, uitkoop of andere oplossingen indien het tracé niet wordt aangepast.

18. Specifieke vragen en onderzoeksverzoeken

Hiddema State verzoekt het bevoegd gezag om de volgende vragen expliciet en schriftelijk te beantwoorden en de antwoorden te betrekken bij de verdere besluitvorming:

Welke concrete alternatieven zijn voor het tracédeel Zuiderburen/Hiddema State onderzocht, welke zijn afgevallen en op basis van welke navolgbare criteria vanuit de opgestelde uitgangspunten?

Wanneer is ondergrondse aanleg voor dit tracédeel als niet-haalbaar beschouwd, door wie, op basis van welke gegevens en zijn recente technische innovaties of internationale ervaringen daarbij betrokken?

Waarom wordt niet, of niet alsnog, onderzocht of ondergrondse aanleg bij dit erkende knelpunt maatschappelijke meerwaarde heeft en verantwoord is?

Waarom is de zuidzijde van de N31/Wâldwei niet verder uitgewerkt, mede gelet op de vergelijkbare gebiedsstatussen en de mogelijkheid van herinrichting/compensatie?

Welke exacte beperkingen vloeien voort uit de folieconstructie bij het aquaduct en is onderzocht of mastplaatsing buiten of nabij deze folie technisch mogelijk is?

Is de economische impact op Hiddema State onderzocht? Zo ja, waar blijkt dat uit? Zo nee, waarom niet?

Hoe worden de gevolgen voor camping, zorgboerderij, praktijkonderwijs, paardenhouderij, voedseltuin en toekomstige natuurinclusieve ontwikkeling afzonderlijk beoordeeld?

Welke beschermde soorten zijn (naast de al aangeleverde lijst) op en rondom Hiddema State geïnventariseerd en hoe worden broedverstoring, foerageergebied, rustgebied en aanvaringsrisico’s voorkomen?

Hoe wordt het voorzorgs- en preventiebeginsel toegepast bij functies waar kinderen, jongeren, deelnemers, recreanten en medewerkers langdurig verblijven?

Welke mogelijkheden bestaan voor schadevergoeding, nadeelcompensatie of andere compensatie indien het tracé niet wordt aangepast en Hiddema State bedrijfsactiviteiten moet beëindigen of beperken?

Welke tijdelijke werkterreinen, bouwwegen, opslaglocaties en toegangswegen zijn voorzien of mogelijk nodig, en hoe wordt schade aan bodem, drainage, sloten, afrasteringen, verhardingen en bedrijfsprocessen voorkomen en vergoed?

Hoe wordt de fair balance tussen het algemeen belang en de individuele lasten van Hiddema State gewaarborgd?

Daarnaast staan er nog onderbouwingsvragen in deze zienwijze die niet in deze samengevatte vragen staan. We vragen ook die onderbouwingsvragen te beantwoorden.

19. Procedureel voorbehoud

Hiddema State wenst haar zienswijze in deze fase zo volledig mogelijk naar voren te brengen. Voor zover één of meer van de hiervoor genoemde punten volgens het bevoegd gezag nog niet in deze fase, maar pas in de planuitwerkingsfase, bij het projectbesluit, bij uitvoeringsbesluiten, bij zakelijke-rechtvorming of bij een eventuele gedoogplicht aan de orde zouden zijn, verzoekt Hiddema State deze zienswijze uitdrukkelijk mede aan te merken als verzoek om die punten in de volgende fase volledig te onderzoeken en Hiddema State daarover opnieuw te horen. Hiddema State behoudt zich alle rechten voor om deze gronden in een latere procedure nader te concretiseren, aan te vullen en uit te breiden aan de hand van de definitieve voorkeursbeslissing, de nota van antwoord, nadere onderzoeken, de exacte uitwerking van het tracé, mastposities, belemmeringenstroken, uitvoeringsbesluiten en schade-/compensatieregelingen.

20. Conclusie en verzoeken

Hiddema State BV verzoekt het bevoegd gezag om de ontwerp-voorkeursbeslissing voor het tracédeel Zuiderburen/Leeuwarden niet ongewijzigd voort te zetten zonder nadere onderbouwing, onderzoek en participatie. De huidige uitwerking leidt tot onevenredige en onvoldoende onderzochte gevolgen voor onze onderneming, gronden, maatschappelijke functies, natuurwaarden en toekomstplannen.

Gelet op het voorgaande verzoekt Hiddema State het bevoegd gezag om het gekozen voorkeursalternatief in de omgeving van haar eigendommen te heroverwegen en te kiezen voor een alternatief tracé dat haar eigendommen, maatschappelijke functies, woon-/verblijfsomgeving en bedrijfsvoering ontziet, althans de nadelige gevolgen daarvan zoveel mogelijk beperkt. Voor zover het voorkeursalternatief wordt gehandhaafd, verzoekt Hiddema State om vooraf duidelijkheid te geven over zakelijke rechten, eventuele gedoogplichten, uitvoeringsmaatregelen en een ruime en volledige compensatieregeling. Hiddema State maakt aanspraak op volledige vergoeding van alle tijdelijke en permanente schade. Subsidiair verzoekt Hiddema State om maximaal maatwerk toe te passen bij mastposities, veldlengtes, werkterreinen, bouwwegen en belemmeringenstroken.

Samengevat verzoeken wij u om:

• het tracé ter hoogte van Hiddema State en Zuiderburen als erkend knelpunt met maatwerk te behandelen;

• ondergrondse aanleg en de Variant Leeuwarden/Leechlân serieus en actueel passend bij toekomstige en wereldwijd bekende mogelijkheden te onderzoeken;

• zuidelijke tracévarianten langs de N31/Wâldwei en combinatievarianten volledig te onderzoeken;

• bij alle varianten te streven naar maximale afstand tot woningen, zorg- en onderwijsfuncties, recreatievelden, paardenvoorzieningen en bedrijfsbebouwing;

• de bedrijfseconomische gevolgen voor Hiddema State afzonderlijk en concreet per bedrijfselement in beeld te brengen;

• locatie- en soortspecifiek natuuronderzoek uit te voeren voor het terrein van Hiddema State;

• het voorzorgs- en preventiebeginsel zichtbaar toe te passen;

• cumulatieve effecten van bestaande en nieuwe hoogspanningsinfrastructuur concreet te beoordelen;

• volledige duidelijkheid te geven over zakelijke rechten, gedoogplichten, gebruiksbeperkingen, schade en compensatie;

• Hiddema State als grondeigenaar en direct belanghebbende volwaardig te betrekken bij de planuitwerkingsfase;

alle onderzoeksresultaten, afwegingen en motiveringen transparant met ons te delen voordat verdere besluitvorming plaatsvindt.

Wij behouden ons het recht voor deze zienswijze aan te vullen zodra nadere stukken, kaarten, technische informatie, natuuronderzoeken of schade-informatie beschikbaar komen.

Naast deze bedrijfsmatige zienswijze sluit Hiddema State, voor zover relevant en niet strijdig met haar eigen bedrijfsspecifieke belangen, aan bij de zienswijze die namens het bewonerscollectief Zuiderburen is ingediend.

Hoogachtend,

Namens Hiddema State

[naam verwijderd], 01-07-2026

Kaartbijlage A – indicatieve kaarten

Toelichting: De kaarten zijn indicatief bedoeld ter visuele onderbouwing van de zienswijze. De kaarten laten zien waarom het tracédeel bij Hiddema State, Zuiderburen, de N31/Wâldwei en het aquaduct als maatwerklocatie moet worden onderzocht. De exacte technische ligging, afstanden en juridische status dienen door het bevoegd gezag en TenneT nader te worden vastgesteld en gemotiveerd.

Figuur 1. Indicatieve kaart bij het verzoek om de zuidzijde van de N31/Wâldwei volwaardig te onderzoeken.

Deze kaart ondersteunt het verzoek om niet alleen vanuit de bestaande inrichting te redeneren, maar ook herinrichting, natuur-/watercompensatie en een zuidelijke ligging of combinatievariant te onderzoeken.

Figuur 2. Indicatieve kaart/aantekening bij het aquaduct en de folieconstructie.

Deze kaart ondersteunt de vraag welke exacte beperkingen voortvloeien uit de folieconstructie en of mastplaatsing buiten of nabij deze zone technisch mogelijk is. Met name bij de knik van het fietspad. Tevens de vraag welke ruimte er is in het gearceerde deel om één of twee masten te kunnen plaatsen. We begrijpen dat het een vogelgebied is met dezelfde status als de Hempenser Wielen, maar welke technische beperkingen zijn er qua folie en wat is voor nodig om daar een mast te plaatsen.

Figuur 3. Nadere uitsnede/detailkaart bij de vraag naar ruimte rond het aquaduct/fietspad.

Deze uitsnede ondersteunt het verzoek om concreet te motiveren waarom de aangeduide ruimte of knik niet benut kan worden voor tracéoptimalisatie of mastplaatsing.

Verzoek aan bevoegd gezag: betrek deze kaarten expliciet bij het alternatievenonderzoek, de motivering van de tracékeuze, de beoordeling van de zuidzijde van de N31/Wâldwei en de technische analyse van de folieconstructie bij het aquaduct.

Bijlage B Plattegronden

Plattegrond 1 Camping

Bovenstaande plattegrond geeft een indicatie van waar de 100 meter grens ligt ten opzichte van de beoogde mastenrij dit in ons weiland links extra worden geplaatst. Het is gebaseerd op onderstaande kaart.

(bron: https://tennet.projectatlas.app/vierverlaten-ens/participatie)

Onderwerp: Zienswijze op ontwerp voorkeursbeslissing Vierverlaten – Ens - tracé 1 Zuiderburen- Leeuwarden

Naam indiener: [geanonimiseerd — bewoner Zuiderburen]

Postadres en/of e-mailadres: [verwijderd]

Betrokkenheid indiener: Bewoner

Inhoudsopgave zienswijze

1. Samenvatting zienswijze.

2. Persoonlijke toelichting op mijn zorgen.

3. Ondergrondse aanleg.

4. Enkele voorbeelden van tracéoptimalisatie ter hoogte van Zuiderburen-Leeuwarden.

5. Verzoek om participatie van omwonenden en bewoners van de wijk Zuiderburen bij de planuitwerkingsfase.

6. Alle verzoeken in de zienswijze op een rijtje.

1. Samenvatting zienswijze

Doel van mijn zienswijze: optimalisatie tracé ter hoogte van Zuiderburen-Leeuwarden.

Ik heb kennisgenomen van de ontwerp-voorkeursbeslissing (hierna: voorkeursbesluit) voor de nieuwe 380 kV-hoogspanningsverbinding tussen Vierverlaten en Ens.

Ik heb geconstateerd dat in eerdere tracéstudies reeds onderzoek is verricht naar alternatieve liggingen van de verbinding ter hoogte van Zuiderburen en dat deze onderzoeken hebben geleid tot de huidige voorkeursvariant (Notitie Tracéontwikkeling 2.0, Bijlage 3 "Tracéoptimalisaties vanuit ruimtelijke vraagstukken").

Tegelijkertijd constateer ik dat in het voorkeursbesluit expliciet wordt erkend dat de situatie ter hoogte van de woonwijk Zuiderburen-Leeuwarden een ruimtelijk knelpunt vormt en dat voor deze locatie in de planuitwerkingsfase na 2026 zal worden onderzocht op welke wijze de negatieve effecten op de woonomgeving verder kunnen worden beperkt (Ontwerp- voorkeursbeslissing Vierverlaten–Ens, p. 46 en p. 49-50).

Daarnaast wordt in het voorkeursbesluit aangegeven dat bij de verdere uitwerking van het voorkeurstracé in beginsel een schuifruimte van circa 100 meter aan weerszijden van het voorkeurstracé beschikbaar is en dat, indien een specifieke situatie daartoe aanleiding geeft, maatwerk en een bredere schuifruimte dan 100 meter mogelijk is. Daarbij wordt de situatie bij Zuiderburen expliciet genoemd als voorbeeld van een locatie waar verdere optimalisatie van het tracé onderzocht kan worden (Ontwerp-voorkeursbeslissing Vierverlaten–Ens, p.

46).

Ter ondersteuning van deze zienswijze is een indicatieve kaartbijlage toegevoegd. Op deze kaart is inzichtelijk gemaakt dat de afstand tussen het hart van de bestaande 220 kV- verbinding en de dichtstbijzijnde woonbebouwing minder dan 100 meter bedraagt. De beschikbare ruimte tussen de bestaande hoogspanningsverbinding en de woonwijk is daarmee reeds beperkt. Hoewel deze afstanden indicatief zijn en geen vervanging vormen van de technische uitwerking door TenneT, maken zij wel inzichtelijk waarom deze locatie in de ontwerp-voorkeursbeslissing als ruimtelijk knelpunt wordt aangemerkt.

Ik begrijp dat in de verkenningsfase reeds verschillende optimalisaties zijn onderzocht.

Tegelijkertijd leidt de ontwerp-voorkeursbeslissing tot de conclusie dat de huidige uitwerking nog steeds aanleiding geeft om Zuiderburen-Leeuwarden als ruimtelijk knelpunt aan te merken en verdere optimalisaties te onderzoeken.

Voor omwonenden is daarbij van bijzonder belang dat optimalisaties die leiden tot een kleinere afstand tussen de nieuwe hoogspanningsverbinding en de bestaande woonbebouwing worden voorkomen. Gelet op de ruimtelijke situatie ter plaatse lijkt een verschuiving van het tracé richting de woonwijk niet bij te dragen aan het verminderen van de effecten op de leefomgeving. De mogelijke langdurige blootstelling nabij woningen rechtvaardigt toepassing van het voorzorgsbeginsel dat uitgaat van een minimale afstand tot de bebouwing van 200 meter bij een magneetveldzone van 0,4 microtesla. Ik wil daarbij ook wijzen op het preventiebeginsel dat in verschillende Europese landen wordt toegepast waarbij uit voorzorg extra afstand wordt aangehouden tussen hoogspanningsinfrastructuur en woongebieden wanneer mogelijke gezondheidsrisico's niet volledig kunnen worden uitgesloten.

Ik verzoek u daarom om bij de verdere uitwerking van de optimalisatieopgave primair te onderzoeken welke mogelijkheden bestaan om de afstand tussen de nieuwe hoogspanningsverbinding en de bestaande woonbebouwing te vergroten, dan wel ten minste niet verder te verkleinen.

Ik verzoek u daarbij om de beschikbare verbrede schuifruimte, eventuele maatwerkoplossingen en mogelijke optimalisaties van mastlocaties volledig te benutten en de resultaten van dit onderzoek inzichtelijk te maken voor omwonenden en andere belanghebbenden.

Ik verzoek u niet om heroverweging van het gekozen voorkeursalternatief, maar om een zorgvuldige uitwerking van de optimalisatieopgave die in het voorkeursbesluit voor deze locatie reeds wordt benoemd. Gelet op het nationale belang van dit project begrijp ik dat technische uitvoerbaarheid een belangrijke randvoorwaarde vormt. Tegelijkertijd acht ik het van belang dat technische optimalisatie niet op zichzelf wordt beschouwd, maar steeds wordt afgewogen tegen de gevolgen voor de bestaande woonomgeving. In dit kader wil ik een pleidooi houden voor het ondergronds aanleggen van het tracé langs Leeuwarden.

Elders worden ook ondergrondse verbindingen aangelegd en de complexe situatie rond Zuiderburen-Leeuwarden rechtvaardigt dat deze optie grondig wordt uitgewerkt en afgewogen.

Juist op een locatie waar de minister zelf spreekt van een ruimtelijk knelpunt, verzoek ik om bij de verdere uitwerking expliciet inzichtelijk te maken hoe de belangen van technische uitvoerbaarheid, ruimtelijke kwaliteit, leefomgeving en de kwaliteit van wonen tegen elkaar zijn afgewogen. Naar mijn mening dient daarbij te worden gestreefd naar een oplossing die niet alleen technisch realiseerbaar is of technisch realiseerbaar te maken is, maar die tevens leidt tot de geringst mogelijke impact op de bestaande woonomgeving.

Ik ben als omwonende in het proces dat heeft geleid tot het voorkeursbesluit onvoldoende betrokken en ervaar dit als een omissie in de mate van zorgvuldig communiceren tijdens dit proces en als een substantiële fout in procedure van de totstandkoming van het voorkeursbesluit. Om die reden verzoek ik u met klem om omwonenden actief te betrekken bij de verdere uitwerking van deze optimalisaties en daarbij niet alleen te kijken vanuit de huidige situatie maar ook optimalisaties mee te nemen waarbij ondergronds aanleggen en het verplaatsen van water en of plassen een optie is. Bewoners beschikken over gedetailleerde gebiedskennis en hebben een direct belang bij de uiteindelijke ligging van de verbinding. Juist op een locatie die door het bevoegd gezag zelf als ruimtelijk knelpunt wordt aangemerkt, achten ik en alle omwonenden een zorgvuldige participatie van groot belang (Ontwerp-voorkeursbeslissing Vierverlaten–Ens, p. 46 en p. 49-50). Hoofdstuk 3 van deze zienswijze beschrijft - als eerste aanzet en niet limitatief - enkele voorbeelden.

Figuur 1. Indicatieve situatiekaart. In dik geel de huidige 220 Kv. In zwart de minimale afstand tussen 220 Kv en 380 Kv (50 meter van hart mast naar hart mast). In rood de minimale ligging van de 380 Kv en in het rode vlak alles binnen 100 meter vanaf 380 Kv.

2. Toelichting op mijn zorgen

In het proces voorafgaand aan het “Ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV- hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens” (hierna: voorkeursbeslissing), 27 mei 2026 [1] hebben bewoners zich verenigd en tijdens verschillende overleggen met de provincie Fryslân, de gemeente Leeuwarden en vertegenwoordigers van TenneT hun grote zorgen kenbaar gemaakt over de impact op onze woonsituatie van een 380 kV- hoogspanningsverbinding langs Leeuwarden. Desondanks luidt de voorkeursbeslissing: een combinatie van tracéalternatief 1 en 2 uit de IEA (Integrale Effectenanalyse). Het Noordelijke deel (langs Leeuwarden) volgt tracéalternatief 1.

Ik ben verontrust maar ook verontwaardigd dat juist tracéalternatief 1 langs Leeuwarden als voorkeursalternatief is gekozen, terwijl de onderliggende onderzoeken dit tracé aanwijzen als zowel het duurste alternatief als het alternatief met de grootste negatieve impact op omwonenden. De afbeeldingen in de Project-atlas tonen klip en klaar aan dat de beoogde stroommasten en stroomkabels veel te dicht bij de bebouwing/woonhuizen zullen worden geplaatst. Vanwege de negatieve impact begrijp ik niet waarom nu juist dit tracéalternatief het voorkeursbesluit is. Toch bijzonder dat het bij één van de meest lege provincies van het land niet lukt om een woonwijk te ontwijken.

Mijn zorgen worden extra gevoed door een niet onrealistische mogelijkheid dat de vernieuwde masten van het 220kV traject in de toekomst mogelijk omgebouwd worden naar een tweede 380kV traject wanneer extra capaciteit in de toekomst noodzakelijk mocht blijken te zijn.

De keuze voor en realisatie van dit tracé bepaalt de huidige en toekomstige woonomgeving van bewoners van de wijk Zuiderburen in Leeuwarden, maar bepaalt en schaadt ook het huidige en toekomstige stadsbeeld van de stad Leeuwarden.

Er wordt een handreiking geboden in het rapport “Ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV- hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens” waarin ik op pagina 50 lees:

“De effecten te onderzoeken van een beperkte afwijking van het tracé ten zuiden van de rijksweg. Het uitgangspunt is daarbij om zoveel mogelijk te bundelen met de rijksweg.”(pag. 50).

Volgens mij wordt hier ook invulling gegeven aan de wens van de gemeente Leeuwarden om een ruimere inpassingsstrook te hanteren zodat maatwerk bij Leeuwarden mogelijk is dat leidt tot minder negatieve impact.

De negatieve impact van het voorkeursbesluit voor omwonenden is groot. Het voorkeursbesluit heeft gevolgen voor mijn gezondheid en leef- en woonomgeving en veroorzaakt nu al frustratie door de grote onzekerheid over de toekomst. Er ontstaat daarmee een onbewoonbare situatie: daar wil ik niet blijven wonen.

Het magneetveld met de bijbehorende elektromagnetische straling kan, zeker als er sprake is van langdurige blootstelling, effecten hebben op de gezondheid van levende wezens, zelfs bij lage intensiteit. De gekozen plaats van de stroommasten maakt dat veel woningen en bedrijven binnen of vlakbij dat magneetveld komen.

Hoewel wetenschappelijk onderzoek tot op heden geen direct causaal verband heeft vastgesteld tussen blootstelling aan magnetische velden en gezondheidsproblemen wijzen bewoners op onderzoeken waarin een verhoogde kans op kinderleukemie is waargenomen bij langdurige blootstelling aan hogere magneetveldsterktes. De mogelijke langdurige blootstelling nabij woningen rechtvaardigt toepassing van het voorzorgsbeginsel dat uitgaat van een minimale afstand tot de bebouwing van 200 meter bij een magneetveldzone van 0,4 microtesla. Ik wil daarbij ook wijzen op het preventiebeginsel dat in verschillende Europese landen wordt toegepast waarbij uit voorzorg extra afstand wordt aangehouden tussen hoogspanningsinfrastructuur en woongebieden wanneer mogelijke gezondheidsrisico's niet volledig kunnen worden uitgesloten.

Ik woon met heel veel plezier op een prachtige plaats in Leeuwarden en wil hier graag blijven wonen. Dit is de plek waar mijn leven zich afspeelt. Het voelt als oneerlijk dat onze woonomgeving wordt opgeofferd voor het gekozen tracé.

Mijn uitzicht wordt nu bepaald door een enkele rij masten. Dat worden er straks twee die nog hoger zijn en meer stroomkabels zullen bevatten. Dat geeft visueel een erg onrustig beeld van mijn woonomgeving.

Ik ervaar voortdurend een gevoel van onzekerheid en machteloosheid. Een gevoel dat waarschijnlijk nog jaren zal voortduren. Nu al merken wij als bewoners van de wijk Zuiderburen dat vanwege het voorkeursbesluit de verkoop van woningen in onze straat moeilijker verloopt dan voorheen maar ook dat huizen lager worden getaxeerd. Ook heb ik zorgen over de kans dat mijn huis in de toekomst minder waard is. Met betrekking tot noodzakelijk onderhoud en eventuele investeringen in mijn huis is de vraag of dit nog zinvol is.

Ik voel me klem gezet en vermoed dat in de afweging van andere mogelijke tracé-delen rond Leeuwarden natuur, vogels en gebieden met een zekere historische waarde zwaarder wegen dan het belang van ons als bewoners van de wijk Zuiderburen.

Ook de Aankoopregeling waar over gesproken wordt leidt tot veel vragen en onzekerheid.

Hoe ziet die uitwerking er uit? Mocht het zover komen, kan ik er dan wel of niet gebruik van maken? Zo niet, wat dan?

Al met al heeft het voorkeursbesluit een enorme negatieve impact op mij. Ik en de andere bewoners hebben behoefte aan een zorgvuldige, mensgerichte aanpak van de uitwerking van het tracé langs Leeuwarden.

Ik pleit daarom voor een zorgvuldige afweging van alle beschikbare alternatieven, zeker wanneer deze de impact op woongebieden kunnen beperken. Ik denk dat er een andere keuze van het tracé langs Leeuwarden gemaakt kan worden. In het rapport “Ontwerp- voorkeursbeslissing 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens” staat een passage die opening biedt om op deze behoefte in te gaan.

“In de planuitwerkingsfase zal in nauwe samenwerking met in ieder geval provincie Fryslân, gemeente Leeuwarden en Wetterskip Fryslân onderzocht worden op welke manier het tracé geoptimaliseerd kan worden.” (pag. 49).

Tenslotte wil ik nogmaals wijzen op het perspectief biedend citaat op pagina 50 in het rapport “Ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens”:

“De effecten te onderzoeken van een beperkte afwijking van het tracé ten zuiden van de rijksweg. Het uitgangspunt is daarbij om zoveel mogelijk te bundelen met de rijksweg.”(pag. 50).

Ik wil als bewoner van de wijk Zuiderburen in Leeuwarden vanaf het eerste moment nadrukkelijk betrokken worden bij deze planuitwerkingsfase. Ik ben op de hoogte van de vooronderzoeken die een bewonersgroep reeds in gang heeft gezet. Anticiperend op deze betrokkenheid en inzichten zie ik een aantal alternatieve mogelijkheden met betrekking tot de tracékeuze.

3. Ondergrondse aanleg

Naar aanleiding van passages in het “Ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV- hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens” zie ik mogelijkheden. Op pagina 15 wordt in de tweede bullet gemeld:

“De nieuwe hoogspanningsverbinding wordt in principe bovengronds aangelegd, tenzij er sprake is van bijzondere omstandigheden. Voor kortere trajecten kan de verbinding ook ondergronds aangelegd worden., als dit vanuit het oogpunt van leveringszekerheid verantwoord is. De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) geeft nog een voorwaarde: de maatschappelijke meerwaarde van ondergrondse aanleg moet duidelijk zijn en de kosten verantwoord.“ De woorden in bovenstaand citaat ‘bijzondere omstandigheden’, ‘kortere trajecten’ en ‘maatschappelijke meerwaarde’ zijn in mijn ogen de begrippen die alle drie van toepassing zijn op het knelpunt Zuiderburen-Leeuwarden. Ondergronds aanleggen van de hoogspanningsverbinding is noodzakelijk omdat het een bijzondere situatie (knelpunt) betreft dat optimalisatie en maatwerk voor een kort traject (1,5 km) vereist en uiteindelijk een oplossing biedt dat een enorme maatschappelijke meerwaarde kent.

Het ondergronds aanleggen van de hoogspanningsverbinding van het tracé langs de wijk Zuiderburen- Leeuwarden heeft daarom mijn absolute voorkeur. Het is mij bekend dat Tennet geen voorstander is van het ondergronds aanleggen van een verbinding en zich beroept op de kosten die dit met zich meebrengt en op het niet kunnen garanderen van leveringszekerheid. Er zijn echter wereldwijd diverse voorbeelden waarbij die leveringszekerheid geen probleem is. Deze starre houding van TenneT betreur ik en ik verzoek u om deze te heroverwegen.

Dit mede omdat elders in het land wel degelijk trajecten ondergronds worden aangelegd. Het gaat bovendien om een relatief kort traject. Diverse deskundigen waarom de heer Van Tempel van o.a. GreenSoccs geven aan dat er goede mogelijkheden zijn om de leveringszekerheid vergelijkbaar te maken met bovengrondse aanleg. De verkenningen van deze technieken in proefprojecten in Nederland, maar ook al realisaties van ondergrondse aanleg elders leveren goede resultaten op. Daarnaast zijn de kosten voor ondergrondse aanleg, zeker in combinatie met horizontale boortechnieken, fors terug te brengen. De kennis en de technieken zijn aanwezig en klaar om ingezet te worden.

Gezien de afwijkende en unieke situatie van het traject (o.a. aquaduct en de aanwezigheid van breed water) langs Zuiderburen-Leeuwarden, wil ik TennT vragen om samen met de gemeente Leeuwarden de uitdaging van ondergrondse aanleg grondig te verkennen.

Bij ondergrondse aanleg is ook de variant Leeuwarden (door het Leechlân) een goede optie.

Er worden daarmee meerdere huidige knelpunten (o.a. Zuiderburen-Leeuwarden en Wirdum vermeden. Dorpsbelang Warten-Warstiens staat positief tegenover deze optie en heeft dit eerder ook als een goede en acceptabele invulling van de verbinding langs Leeuwarden genoemd.

Ik wil u en TenneT vragen samen met de gemeente Leeuwarden deze optie grondig te verkennen en niet op voorhand af te wijzen. Het standaard-antwoord “Dat doen we niet” is niet terecht en ook niet meer van toepassing in een context waarin innovaties zich snel ontwikkelen en bewijzen. Het lost heel veel knelpunten op, garandeert een vergelijkbare leveringszekerheid als bovengrondse aanleg en heeft veel minder impact dan het bovengrondse tracé langs Leeuwarden.

Mocht u onverhoopt besluiten deze verkenning niet uit te willen voeren vraag ik u met inachtneming van de specifieke en unieke context welke navolgbare afwegingen hebben geleid tot deze beslissing.

4. Enkele voorbeelden van tracéoptimalisatie ter hoogte van Zuiderburen-Leeuwarden.

Voor omwonenden, waar ik er één van ben, is het van bijzonder belang dat bij optimalisaties van het tracé langs Zuiderburen Leeuwarden de beschikbare schuifruimte, eventuele maatwerkoplossingen en mogelijke optimalisaties van mastlocaties volledig worden benut.

Hierbij moet niet alleen gekeken worden naar wat nu technisch uitvoerbaar is maar ook naar wat technisch uitvoerbaar te maken is.

Als omwonende beschik ik over gedetailleerde gebiedskennis en wil in deze zienswijze als eerste aanzet en niet limitatief - enkele voorbeelden onder uw aandacht brengen met het verzoek deze mee te nemen in de gezochte tracéoptimalisaties bij Zuiderburen Leeuwarden.

1. Het realiseren van een dubbele mastenrij langs de zuidzijde van de N31 (Wâldwei).

Door de kruising van de masten met de N31 ten oosten van het aquaduct te realiseren en het tracé te vervolgen langs de zuidzijde van de N31 kan het knelpunt van het aquaduct worden omzeild. Bovendien kan de vogel drasplas aan de zuidzijde van de N31 naar de noordzijde van N31 worden verplaatst. Hierdoor kan ruimte ontstaan voor een dubbele mastenrij tot voorbij het kruispunt Hemriksein.

2. Het realiseren van één mastenrij aan de zuidzijde van de N31 (Wâldwei) en één mastenrij aan de noordzijde van de N31 (Wâldwei).

Indien de ruimte aan de zuidzijde van de N31 toch onvoldoende is voor een dubbele mastenrij kan er ook één mastenrij aan noordzijde zo dicht mogelijk bij de N31 worden gerealiseerd. Aan de noord-west zijde direct grenzend aan het aquaduct ligt een vierkant perceel grond. Bij de plannen voor de mogelijke uitbreiding in 2011/2012 stond op deze specifieke plek een stroommast gepland. Dit perceel valt grotendeels buiten het gebied waar de folie van het aquaduct ligt.

3. Het realiseren van een dubbele mastenrij aan de zuidzijde van de Hempensermeerpolder.

Door de kruising van de masten met de N31 ten oosten van het aquaduct te realiseren kan er ook een tracé ten zuiden van de Hempensermeerpolder worden gerealiseerd.

Door een groep omwonenden zijn nog meerdere opties in kaart gebracht. Deze zijn op verzoek beschikbaar.

Deze opties zijn als het ware een heroverweging van (een combinatie van) de reeds onderzochte tracédelen 28, 29, 31 en 32 ter hoogte van de Rijksweg N31 (bron: Notitie Tracéontwikkeling bij de Integrale effectenanalyse, 20 juni 2025, pag. 79, 85 en 86). Hierbij is door de omwonenden gekeken naar wat er technisch uitvoerbaar is en technisch uitvoerbaar te maken is.

Ik verzoek u om bij de verdere uitwerking van elke tracéoptimalisatie expliciet inzichtelijk te maken hoe de belangen van technische uitvoerbaarheid, ruimtelijke kwaliteit, leefomgeving en de kwaliteit van wonen tegen elkaar zijn afgewogen. Naar mijn mening dient daarbij te worden gestreefd naar een oplossing die niet alleen technisch uitvoerbaar te maken is en die tevens leidt tot de geringst mogelijke impact op de bestaande woonomgeving.

5. Verzoek om participatie van omwonenden en bewoners van de wijk Zuiderburen-Leeuwarden bij de planuitwerkingsfase

Het standpunt en toelichting die het omwonenden collectief inneemt als het gaat om het actief betrekken van omwonenden bij dit gehele project, kan rekenen op mijn volledige steun. Het standpunt sluit volgens mij aan bij het citaat op pagina 50 van het “Ontwerp- voorkeursbeslissing 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens”:

“In de planuitwerkingsfase zal in nauwe samenwerking met in ieder geval de provincie Fryslân, gemeente Leeuwarden en het Wetterskip Fryslân onderzocht worden op welke manier het tracé geoptimaliseerd kan worden.”

Het betreffende standpunt en een toelichting hierop luidt als volgt:

“Bewoners van Zuiderburen Leeuwarden, Hempens, Hiddema State Leeuwarden en omliggende dorpen vragen om serieuze en tijdige betrokkenheid bij de besluitvorming over de geplande hoogspanningsverbinding van TenneT. Wij ervaren dat wij momenteel pas in beeld komen nadat belangrijke keuzes al zijn gemaakt, waardoor wij ons geen volwaardige gesprekspartner voelen.

Volgens ons blijft participatie nu beperkt tot formele inspraak via zienswijzen, terwijl ruimte voor voorafgaande dialoog over alternatieven ontbreekt. Dit staat volgens ons haaks op de Omgevingswet, die juist inzet op vroegtijdige betrokkenheid. Daarnaast bestaan er twijfels over de volledigheid van het onderzoek naar alternatieven. Ondergrondse aanleg is door TenneT en het ministerie als niet haalbaar bestempeld, terwijl bewoners zich afvragen of deze en andere oplossingen voldoende zijn verkend.

Wij signaleren een gebrek aan structureel overleg, ondanks dat vanuit de omgeving wel voorstellen en alternatieven zijn aangedragen. Op verzoek van het bewoners-collectief is op 19 januari 2026 in Leeuwarden een overleg geweest tussen vertegenwoordigers van TenneT, de gemeente Leeuwarden en omwonenden. Hierbij is een nadrukkelijk pleidooi gehouden voor directe betrokkenheid bij de planuitwerkingsfase. Wij pleiten daarom voor een gezamenlijke verkenning van oplossingen met TenneT en betrokken overheden, waarin ook belangen van leefomgeving, natuur en erfgoed gelijkwaardig worden meegewogen.

Inmiddels hebben bewoners zich georganiseerd via een platform met een kernteam en tenminste 160 aangesloten gezinnen, gesteund door dorpsbelangen en wijkpanels. Wij erkennen de noodzaak van netuitbreiding, maar streven naar een zorgvuldig, transparant en breed gedragen besluit. Wij roepen de staatssecretaris en betrokken partijen op om met bewoners in gesprek te gaan en samen tot gedragen oplossingen te komen.”

Tenslotte wil ik u wijzen op een motie die door de voltallige gemeenteraad van Leeuwarden in haar raadsvergadering op 17 juni 2026 unaniem is aangenomen en die door de betrokken wethouder is omarmd. Dat besluit luidt als volgt:

6. Alle verzoeken in de zienswijze op een rijtje

Ik leg de volgende verzoeken voor aan TenneT en het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat:

1. Heroverweeg het voorkeursbesluit en onderzoek serieuze alternatieven.

2. Pas het preventiebeginsel toe, met als minimale ondergrens het voorzorgsbeginsel.

3. Span u maximaal in om de negatieve impact op omwonenden zoveel mogelijk te beperken.

4. Doe samen met de gemeente grondig onderzoek naar het ondergronds aanleggen van de verbinding langs Leeuwarden met twee opties: langs Leeuwarden- Zuiderburen en door het Leechlân. Heb daarbij nadrukkelijk oog voor positieve (inter)nationale ervaringen met ondergrondse aanleg.

5. Doe grondig onderzoek naar alternatieve bovengrondse keuzes waarbij de masten verder bij de woningen vandaan worden geplaatst, bij voorkeur aan de zuidzijde van de Rijksweg N31 (Wâldwei). Kijk hierbij nadrukkelijk naar hoe alternatieven technisch realiseerbaar te maken zijn en niet uitsluitend naar wat nu technisch realiseerbaar is.

6. Bewoners van de wijk Zuiderburen-Leeuwarden hebben zich als collectief verenigd en ik voel me door hen gehoord en vertegenwoordigd. Ik verzoek u nadrukkelijk om bij de verdere uitwerking van het tracé langs Zuiderburen- Leeuwarden (een delegatie van) dit collectief rechtstreeks als volwaardig gesprekpartner te betrekken.

Ik verzoek u de resultaten van bovenstaande onderzoeken inzichtelijk te maken en deze met mij en alle andere omwonenden en belanghebbenden te delen.

Vriendelijke groet, [geanonimiseerd] [1] Bewoners van de wijk Zuiderburen in Leeuwarden zijn verenigd in een appgroep die inmiddels ruim 160 leden kent. Tevens is een website gebouwd en voorziet in actualiteit en achtergrondinformatie.

Onderwerp:Zienswijze op ontwerp voorkeursbeslissing Vierverlaten – Ens - tracé 1 Zuiderburen- Leeuwarden

Naam indiener: [geanonimiseerd — bewoner Zuiderburen]

Postadres en/of e-mailadres: [verwijderd]

Betrokkenheid indiener: woonachtig aan tracé

Inhoudsopgave zienswijze

Samenvatting zienswijze.

Persoonlijke toelichting op mijn zorgen.

Ondergrondse aanleg.

Enkele voorbeelden van tracéoptimalisatie ter hoogte van Zuiderburen-Leeuwarden.

Verzoek om participatie van omwonenden en bewoners van de wijk Zuiderburen bij de planuitwerkingsfase.

Alle verzoeken in de zienswijze op een rijtje.

Samenvatting zienswijze

Doel van mijn zienswijze: optimalisatie tracé ter hoogte van Zuiderburen-Leeuwarden.

Ik heb kennisgenomen van de ontwerp-voorkeursbeslissing (hierna: voorkeursbesluit) voor de nieuwe 380 kV-hoogspanningsverbinding tussen Vierverlaten en Ens.

Ik heb geconstateerd dat in eerdere tracéstudies reeds onderzoek is verricht naar alternatieve liggingen van de verbinding ter hoogte van Zuiderburen en dat deze onderzoeken hebben geleid tot de huidige voorkeursvariant (Notitie Tracéontwikkeling 2.0, Bijlage 3 "Tracéoptimalisaties vanuit ruimtelijke vraagstukken").

Tegelijkertijd constateer ik dat in het voorkeursbesluit expliciet wordt erkend dat de situatie ter hoogte van de woonwijk Zuiderburen-Leeuwarden een ruimtelijk knelpunt vormt en dat voor deze locatie in de planuitwerkingsfase na 2026 zal worden onderzocht op welke wijze de negatieve effecten op de woonomgeving verder kunnen worden beperkt (Ontwerp-voorkeursbeslissing Vierverlaten–Ens, p. 46 en p. 49-50).

Daarnaast wordt in het voorkeursbesluit aangegeven dat bij de verdere uitwerking van het voorkeurstracé in beginsel een schuifruimte van circa 100 meter aan weerszijden van het voorkeurstracé beschikbaar is en dat, indien een specifieke situatie daartoe aanleiding geeft, maatwerk en een bredere schuifruimte dan 100 meter mogelijk is. Daarbij wordt de situatie bij Zuiderburen expliciet genoemd als voorbeeld van een locatie waar verdere optimalisatie van het tracé onderzocht kan worden (Ontwerp-voorkeursbeslissing Vierverlaten–Ens, p. 46).

Ter ondersteuning van deze zienswijze is een indicatieve kaartbijlage toegevoegd. Op deze kaart is inzichtelijk gemaakt dat de afstand tussen het hart van de bestaande 220 kV-verbinding en de dichtstbijzijnde woonbebouwing minder dan 100 meter bedraagt. De beschikbare ruimte tussen de bestaande hoogspanningsverbinding en de woonwijk is daarmee reeds beperkt. Hoewel deze afstanden indicatief zijn en geen vervanging vormen van de technische uitwerking door TenneT, maken zij wel inzichtelijk waarom deze locatie in de ontwerp-voorkeursbeslissing als ruimtelijk knelpunt wordt aangemerkt.

Ik begrijp dat in de verkenningsfase reeds verschillende optimalisaties zijn onderzocht. Tegelijkertijd leidt de ontwerp-voorkeursbeslissing tot de conclusie dat de huidige uitwerking nog steeds aanleiding geeft om Zuiderburen-Leeuwarden als ruimtelijk knelpunt aan te merken en verdere optimalisaties te onderzoeken.

Voor omwonenden is daarbij van bijzonder belang dat optimalisaties die leiden tot een kleinere afstand tussen de nieuwe hoogspanningsverbinding en de bestaande woonbebouwing worden voorkomen. Gelet op de ruimtelijke situatie ter plaatse lijkt een verschuiving van het tracé richting de woonwijk niet bij te dragen aan het verminderen van de effecten op de leefomgeving. De mogelijke langdurige blootstelling nabij woningen rechtvaardigt toepassing van het voorzorgsbeginsel dat uitgaat van een minimale afstand tot de bebouwing van 200 meter bij een magneetveldzone van 0,4 microtesla. Ik wil daarbij ook wijzen op het preventiebeginsel dat in verschillende Europese landen wordt toegepast waarbij uit voorzorg extra afstand wordt aangehouden tussen hoogspanningsinfrastructuur en woongebieden wanneer mogelijke gezondheidsrisico's niet volledig kunnen worden uitgesloten.

Ik verzoek u daarom om bij de verdere uitwerking van de optimalisatieopgave primair te onderzoeken welke mogelijkheden bestaan om de afstand tussen de nieuwe hoogspanningsverbinding en de bestaande woonbebouwing te vergroten, dan wel ten minste niet verder te verkleinen.

Ik verzoek u daarbij om de beschikbare verbrede schuifruimte, eventuele maatwerkoplossingen en mogelijke optimalisaties van mastlocaties volledig te benutten en de resultaten van dit onderzoek inzichtelijk te maken voor omwonenden en andere belanghebbenden.

Ik verzoek u niet om heroverweging van het gekozen voorkeursalternatief, maar om een zorgvuldige uitwerking van de optimalisatieopgave die in het voorkeursbesluit voor deze locatie reeds wordt benoemd. Gelet op het nationale belang van dit project begrijp ik dat technische uitvoerbaarheid een belangrijke randvoorwaarde vormt. Tegelijkertijd acht ik het van belang dat technische optimalisatie niet op zichzelf wordt beschouwd, maar steeds wordt afgewogen tegen de gevolgen voor de bestaande woonomgeving. In dit kader wil ik een pleidooi houden voor het ondergronds aanleggen van het tracé langs Leeuwarden. Elders worden ook ondergrondse verbindingen aangelegd en de complexe situatie rond Zuiderburen-Leeuwarden rechtvaardigt dat deze optie grondig wordt uitgewerkt en afgewogen.

Juist op een locatie waar de minister zelf spreekt van een ruimtelijk knelpunt, verzoek ik om bij de verdere uitwerking expliciet inzichtelijk te maken hoe de belangen van technische uitvoerbaarheid, ruimtelijke kwaliteit, leefomgeving en de kwaliteit van wonen tegen elkaar zijn afgewogen. Naar mijn mening dient daarbij te worden gestreefd naar een oplossing die niet alleen technisch realiseerbaar is of technisch realiseerbaar te maken is, maar die tevens leidt tot de geringst mogelijke impact op de bestaande woonomgeving.

Ik ben als omwonende in het proces dat heeft geleid tot het voorkeursbesluit onvoldoende betrokken en ervaar dit als een omissie in de mate van zorgvuldig communiceren tijdens dit proces en als een substantiële fout in procedure van de totstandkoming van het voorkeursbesluit. Om die reden verzoek ik u met klem om omwonenden actief te betrekken bij de verdere uitwerking van deze optimalisaties en daarbij niet alleen te kijken vanuit de huidige situatie maar ook optimalisaties mee te nemen waarbij ondergronds aanleggen en het verplaatsen van water en of plassen een optie is. Bewoners beschikken over gedetailleerde gebiedskennis en hebben een direct belang bij de uiteindelijke ligging van de verbinding. Juist op een locatie die door het bevoegd gezag zelf als ruimtelijk knelpunt wordt aangemerkt, achten ik en alle omwonenden een zorgvuldige participatie van groot belang (Ontwerp-voorkeursbeslissing Vierverlaten–Ens, p. 46 en p. 49-50). Hoofdstuk 3 van deze zienswijze beschrijft - als eerste aanzet en niet limitatief - enkele voorbeelden.

Figuur 1. Indicatieve situatiekaart. In dik geel de huidige 220 Kv. In zwart de minimale afstand tussen 220 Kv en 380 Kv (50 meter van hart mast naar hart mast). In rood de minimale ligging van de 380 Kv en in het rode vlak alles binnen 100 meter vanaf 380 Kv.

Toelichting op mijn zorgen

In het proces voorafgaand aan het “Ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens” (hierna: voorkeursbeslissing), 27 mei 2026 hebben bewoners zich verenigd en tijdens verschillende overleggen met de provincie Fryslân, de gemeente Leeuwarden en vertegenwoordigers van TenneT hun grote zorgen kenbaar gemaakt over de impact op onze woonsituatie van een 380 kV-hoogspanningsverbinding langs Leeuwarden. Desondanks luidt de voorkeursbeslissing: een combinatie van tracéalternatief 1 en 2 uit de IEA (Integrale Effectenanalyse). Het Noordelijke deel (langs Leeuwarden) volgt tracéalternatief 1.

Ik ben verontrust maar ook verontwaardigd dat juist tracéalternatief 1 langs Leeuwarden als voorkeursalternatief is gekozen, terwijl de onderliggende onderzoeken dit tracé aanwijzen als zowel het duurste alternatief als het alternatief met de grootste negatieve impact op omwonenden. De afbeeldingen in de Project-atlas tonen klip en klaar aan dat de beoogde stroommasten en stroomkabels veel te dicht bij de bebouwing/woonhuizen zullen worden geplaatst. Vanwege de negatieve impact begrijp ik niet waarom nu juist dit tracéalternatief het voorkeursbesluit is. Toch bijzonder dat het bij één van de meest lege provincies van het land niet lukt om een woonwijk te ontwijken.

De keuze voor en realisatie van dit tracé bepaalt de huidige en toekomstige woonomgeving van bewoners van de wijk Zuiderburen in Leeuwarden, maar bepaalt en schaadt ook het huidige en toekomstige stadsbeeld van de stad Leeuwarden.

Er wordt een handreiking geboden in het rapport “Ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens” waarin ik op pagina 50 lees:

“De effecten te onderzoeken van een beperkte afwijking van het tracé ten zuiden van de rijksweg. Het uitgangspunt is daarbij om zoveel mogelijk te bundelen met de rijksweg.”(pag. 50).

Volgens mij wordt hier ook invulling gegeven aan de wens van de gemeente Leeuwarden om een ruimere inpassingsstrook te hanteren zodat maatwerk bij Leeuwarden mogelijk is dat leidt tot minder negatieve impact.

De negatieve impact van het voorkeursbesluit voor omwonenden is groot. Het voorkeursbesluit heeft gevolgen voor mijn gezondheid en leef- en woonomgeving en veroorzaakt nu al frustratie door de grote onzekerheid over de toekomst. Er ontstaat daarmee een onbewoonbare situatie: daar wil ik niet blijven wonen.

Het magneetveld met de bijbehorende elektromagnetische straling kan, zeker als er sprake is van langdurige blootstelling, effecten hebben op de gezondheid van levende wezens, zelfs bij lage intensiteit. De gekozen plaats van de stroommasten maakt dat veel woningen en bedrijven binnen of vlakbij dat magneetveld komen.

Hoewel wetenschappelijk onderzoek tot op heden geen direct causaal verband heeft vastgesteld tussen blootstelling aan magnetische velden en gezondheidsproblemen wijzen bewoners op onderzoeken waarin een verhoogde kans op kinderleukemie is waargenomen bij langdurige blootstelling aan hogere magneetveldsterktes. De mogelijke langdurige blootstelling nabij woningen rechtvaardigt toepassing van het voorzorgsbeginsel dat uitgaat van een minimale afstand tot de bebouwing van 200 meter bij een magneetveldzone van 0,4 microtesla. Ik wil daarbij ook wijzen op het preventiebeginsel dat in verschillende Europese landen wordt toegepast waarbij uit voorzorg extra afstand wordt aangehouden tussen hoogspanningsinfrastructuur en woongebieden wanneer mogelijke gezondheidsrisico's niet volledig kunnen worden uitgesloten.

Ik woon met heel veel plezier op een prachtige plaats in Leeuwarden en wil hier graag blijven wonen. Dit is de plek waar mijn leven zich afspeelt. Het voelt als oneerlijk dat onze woonomgeving wordt opgeofferd voor het gekozen tracé.

Mijn uitzicht wordt nu bepaald door een enkele rij masten. Dat worden er straks twee die nog hoger zijn en meer stroomkabels zullen bevatten. Dat geeft visueel een erg onrustig beeld van mijn woonomgeving.

Ik ervaar voortdurend een gevoel van onzekerheid en machteloosheid. Een gevoel dat waarschijnlijk nog jaren zal voortduren. Nu al merken wij als bewoners van de wijk Zuiderburen dat vanwege het voorkeursbesluit de verkoop van woningen in onze straat moeilijker verloopt dan voorheen maar ook dat huizen lager worden getaxeerd. Ook heb ik zorgen over de kans dat mijn huis in de toekomst minder waard is. Met betrekking tot noodzakelijk onderhoud en eventuele investeringen in mijn huis is de vraag of dit nog zinvol is.

Ik voel me klem gezet en vermoed dat in de afweging van andere mogelijke tracé-delen rond Leeuwarden natuur, vogels en gebieden met een zekere historische waarde zwaarder wegen dan het belang van ons als bewoners van de wijk Zuiderburen.

Ook de Aankoopregeling waar over gesproken wordt leidt tot veel vragen en onzekerheid. Hoe ziet die uitwerking er uit? Mocht het zover komen, kan ik er dan wel of niet gebruik van maken? Zo niet, wat dan?

Al met al heeft het voorkeursbesluit een enorme negatieve impact op mij. Ik en de andere bewoners hebben behoefte aan een zorgvuldige, mensgerichte aanpak van de uitwerking van het tracé langs Leeuwarden.

Ik pleit daarom voor een zorgvuldige afweging van alle beschikbare alternatieven, zeker wanneer deze de impact op woongebieden kunnen beperken. Ik denk dat er een andere keuze van het tracé langs Leeuwarden gemaakt kan worden. In het rapport “Ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens” staat een passage die opening biedt om op deze behoefte in te gaan.

“In de planuitwerkingsfase zal in nauwe samenwerking met in ieder geval provincie Fryslân, gemeente Leeuwarden en Wetterskip Fryslân onderzocht worden op welke manier het tracé geoptimaliseerd kan worden.” (pag. 49).

Tenslotte wil ik nogmaals wijzen op het perspectief biedend citaat op pagina 50 in het rapport “Ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens”:

“De effecten te onderzoeken van een beperkte afwijking van het tracé ten zuiden van de rijksweg. Het uitgangspunt is daarbij om zoveel mogelijk te bundelen met de rijksweg.”(pag. 50).

Ik wil als bewoner van de wijk Zuiderburen in Leeuwarden vanaf het eerste moment nadrukkelijk betrokken worden bij deze planuitwerkingsfase. Ik ben op de hoogte van de vooronderzoeken die een bewonersgroep reeds in gang heeft gezet. Anticiperend op deze betrokkenheid en inzichten zie ik een aantal alternatieve mogelijkheden met betrekking tot de tracékeuze.

Ondergrondse aanleg

Naar aanleiding van passages in het “Ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens” zie ik mogelijkheden. Op pagina 15 wordt in de tweede bullet gemeld:

“De nieuwe hoogspanningsverbinding wordt in principe bovengronds aangelegd, tenzij er sprake is van bijzondere omstandigheden. Voor kortere trajecten kan de verbinding ook ondergronds aangelegd worden., als dit vanuit het oogpunt van leveringszekerheid verantwoord is. De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) geeft nog een voorwaarde: de maatschappelijke meerwaarde van ondergrondse aanleg moet duidelijk zijn en de kosten verantwoord.“

De woorden in bovenstaand citaat ‘bijzondere omstandigheden’, ‘kortere trajecten’ en ‘maatschappelijke meerwaarde’ zijn in mijn ogen de begrippen die van toepassing zijn op het knelpunt Zuiderburen-Leeuwarden. Ondergronds aanleggen van de hoogspanningsverbinding is noodzakelijk omdat het een bijzondere situatie (knelpunt) betreft dat optimalisatie en maatwerk voor een kort traject (1,5 km) vereist en uiteindelijk een oplossing biedt dat een enorme maatschappelijke meerwaarde kent.

Het ondergronds aanleggen van de hoogspanningsverbinding van het tracé langs de wijk Zuiderburen- Leeuwarden heeft daarom mijn absolute voorkeur. Het is mij bekend dat Tennet geen voorstander is van het ondergronds aanleggen van een verbinding en zich beroept op de kosten die dit met zich meebrengt en op het niet kunnen garanderen van leveringszekerheid. Er zijn echter wereldwijd diverse voorbeelden waarbij die leveringszekerheid geen probleem is. Deze starre houding van TenneT betreur ik en ik verzoek u om deze te heroverwegen.

Dit mede omdat elders in het land wel degelijk trajecten ondergronds worden aangelegd. Het gaat bovendien om een relatief kort traject. Diverse deskundigen waarom de heer Van Tempel van o.a. GreenSoccs geven aan dat er goede mogelijkheden zijn om de leveringszekerheid vergelijkbaar te maken met bovengrondse aanleg. De verkenningen van deze technieken in proefprojecten in Nederland, maar ook al realisaties van ondergrondse aanleg elders leveren goede resultaten op. Daarnaast zijn de kosten voor ondergrondse aanleg, zeker in combinatie met horizontale boortechnieken, fors terug te brengen. De kennis en de technieken zijn aanwezig en klaar om ingezet te worden.

Gezien de afwijkende en unieke situatie van het traject (o.a. aquaduct en de aanwezigheid van breed water) langs Zuiderburen-Leeuwarden, wil ik TennT vragen om samen met de gemeente Leeuwarden de uitdaging van ondergrondse aanleg grondig te verkennen.

Bij ondergrondse aanleg is ook de variant Leeuwarden (door het Leechlân) een goede optie. Er worden daarmee meerdere huidige knelpunten (o.a. Zuiderburen-Leeuwarden en Wirdum vermeden. Dorpsbelang Warten-Warstiens staat positief tegenover deze optie en heeft dit eerder ook als een goede en acceptabele invulling van de verbinding langs Leeuwarden genoemd.

Ik wil u en TenneT vragen samen met de gemeente Leeuwarden deze optie grondig te verkennen en niet op voorhand af te wijzen. Het standaard-antwoord “Dat doen we niet” is niet terecht en ook niet meer van toepassing in een context waarin innovaties zich snel ontwikkelen en bewijzen. Het lost heel veel knelpunten op, garandeert een vergelijkbare leveringszekerheid als bovengrondse aanleg en heeft veel minder impact dan het bovengrondse tracé langs Leeuwarden.

Mocht u onverhoopt besluiten deze verkenning niet uit te willen voeren vraag ik u met inachtneming van de specifieke en unieke context welke navolgbare afwegingen hebben geleid tot deze beslissing.

Enkele voorbeelden van tracéoptimalisatie ter hoogte van Zuiderburen-Leeuwarden.

Voor omwonenden, waar ik er één van ben, is het van bijzonder belang dat bij optimalisaties van het tracé langs Zuiderburen Leeuwarden de beschikbare schuifruimte, eventuele maatwerkoplossingen en mogelijke optimalisaties van mastlocaties volledig worden benut. Hierbij moet niet alleen gekeken worden naar wat nu technisch uitvoerbaar is maar ook naar wat technisch uitvoerbaar te maken is.

Als omwonende beschik ik over gedetailleerde gebiedskennis en wil in deze zienswijze als eerste aanzet en niet limitatief - enkele voorbeelden onder uw aandacht brengen met het verzoek deze mee te nemen in de gezochte tracéoptimalisaties bij Zuiderburen Leeuwarden.

Het realiseren van een dubbele mastenrij langs de zuidzijde van de N31 (Wâldwei).Door de kruising van de masten met de N31 ten oosten van het aquaduct te realiseren en het tracé te vervolgen langs de zuidzijde van de N31 kan het knelpunt van het aquaduct worden omzeild. Bovendien kan de vogel drasplas aan de zuidzijde van de N31 naar de noordzijde van N31 worden verplaatst. Hierdoor kan ruimte ontstaan voor een dubbele mastenrij tot voorbij het kruispunt Hemriksein.

Het realiseren van één mastenrij aan de zuidzijde van de N31 (Wâldwei) en één mastenrij aan de noordzijde van de N31 (Wâldwei).Indien de ruimte aan de zuidzijde van de N31 toch onvoldoende is voor een dubbele mastenrij kan er ook één mastenrij aan noordzijde zo dicht mogelijk bij de N31 worden gerealiseerd. Aan de noord-west zijde direct grenzend aan het aquaduct ligt een vierkant perceel grond. Bij de plannen voor de mogelijke uitbreiding in 2011/2012 stond op deze specifieke plek een stroommast gepland. Dit perceel valt grotendeels buiten het gebied waar de folie van het aquaduct ligt.

Het realiseren van een dubbele mastenrij aan de zuidzijde van de Hempensermeerpolder.Door de kruising van de masten met de N31 ten oosten van het aquaduct te realiseren kan er ook een tracé ten zuiden van de Hempensermeerpolder worden gerealiseerd.

Door een groep omwonenden zijn nog meerdere opties in kaart gebracht. Deze zijn op verzoek beschikbaar.

Deze opties zijn als het ware een heroverweging van (een combinatie van) de reeds onderzochte tracédelen 28, 29, 31 en 32 ter hoogte van de Rijksweg N31 (bron: Notitie Tracéontwikkeling bij de Integrale effectenanalyse, 20 juni 2025, pag. 79, 85 en 86). Hierbij is door de omwonenden gekeken naar wat er technisch uitvoerbaar is en technisch uitvoerbaar te maken is.

Ik verzoek u om bij de verdere uitwerking van elke tracéoptimalisatie expliciet inzichtelijk te maken hoe de belangen van technische uitvoerbaarheid, ruimtelijke kwaliteit, leefomgeving en de kwaliteit van wonen tegen elkaar zijn afgewogen. Naar mijn mening dient daarbij te worden gestreefd naar een oplossing die niet alleen technisch uitvoerbaar te maken is en die tevens leidt tot de geringst mogelijke impact op de bestaande woonomgeving.

Verzoek om participatie van omwonenden en bewoners van de wijk Zuiderburen-Leeuwarden bij de planuitwerkingsfase

Het standpunt en toelichting die het omwonenden collectief inneemt als het gaat om het actief betrekken van omwonenden bij dit gehele project, kan rekenen op mijn volledige steun. Het standpunt sluit volgens mij aan bij het citaat op pagina 50 van het “Ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens”:

“In de planuitwerkingsfase zal in nauwe samenwerking met in ieder geval de provincie Fryslân, gemeente Leeuwarden en het Wetterskip Fryslân onderzocht worden op welke manier het tracé geoptimaliseerd kan worden.”

Het betreffende standpunt en een toelichting hierop luidt als volgt:

“Bewoners van Zuiderburen Leeuwarden, Hempens, Hiddema State Leeuwarden en omliggende dorpen vragen om serieuze en tijdige betrokkenheid bij de besluitvorming over de geplande hoogspanningsverbinding van TenneT. Wij ervaren dat wij momenteel pas in beeld komen nadat belangrijke keuzes al zijn gemaakt, waardoor wij ons geen volwaardige gesprekspartner voelen.

Volgens ons blijft participatie nu beperkt tot formele inspraak via zienswijzen, terwijl ruimte voor voorafgaande dialoog over alternatieven ontbreekt. Dit staat volgens ons haaks op de Omgevingswet, die juist inzet op vroegtijdige betrokkenheid. Daarnaast bestaan er twijfels over de volledigheid van het onderzoek naar alternatieven. Ondergrondse aanleg is door TenneT en het ministerie als niet haalbaar bestempeld, terwijl bewoners zich afvragen of deze en andere oplossingen voldoende zijn verkend.

Wij signaleren een gebrek aan structureel overleg, ondanks dat vanuit de omgeving wel voorstellen en alternatieven zijn aangedragen. Op verzoek van het bewoners-collectief is op 19 januari 2026 in Leeuwarden een overleg geweest tussen vertegenwoordigers van TenneT, de gemeente Leeuwarden en omwonenden. Hierbij is een nadrukkelijk pleidooi gehouden voor directe betrokkenheid bij de planuitwerkingsfase. Wij pleiten daarom voor een gezamenlijke verkenning van oplossingen met TenneT en betrokken overheden, waarin ook belangen van leefomgeving, natuur en erfgoed gelijkwaardig worden meegewogen.

Inmiddels hebben bewoners zich georganiseerd via een platform met een kernteam en tenminste 160 aangesloten gezinnen, gesteund door dorpsbelangen en wijkpanels. Wij erkennen de noodzaak van netuitbreiding, maar streven naar een zorgvuldig, transparant en breed gedragen besluit. Wij roepen de staatssecretaris en betrokken partijen op om met bewoners in gesprek te gaan en samen tot gedragen oplossingen te komen.”

Tenslotte wil ik u wijzen op een motie die door de voltallige gemeenteraad van Leeuwarden in haar raadsvergadering op 17 juni 2026 unaniem is aangenomen en die door de betrokken wethouder is omarmd. Dat besluit luidt als volgt:

Alle verzoeken in de zienswijze op een rijtje

Ik leg de volgende verzoeken voor aan TenneT en het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat:

Heroverweeg het voorkeursbesluit en onderzoek serieuze alternatieven.

Pas het preventiebeginsel toe, met als minimale ondergrens het voorzorgsbeginsel.

Span u maximaal in om de negatieve impact op omwonenden zoveel mogelijk te beperken.

Doe samen met de gemeente grondig onderzoek naar het ondergronds aanleggen van de verbinding langs Leeuwarden met twee opties: langs Leeuwarden-Zuiderburen en door het Leechlân. Heb daarbij nadrukkelijk oog voor positieve (inter)nationale ervaringen met ondergrondse aanleg.

Doe grondig onderzoek naar alternatieve bovengrondse keuzes waarbij de masten verder bij de woningen vandaan worden geplaatst, bij voorkeur aan de zuidzijde van de Rijksweg N31 (Wâldwei). Kijk hierbij nadrukkelijk naar hoe alternatieven technisch realiseerbaar te maken zijn en niet uitsluitend naar wat nu technisch realiseerbaar is.

Bewoners van de wijk Zuiderburen-Leeuwarden hebben zich als collectief verenigd en ik voel me door hen gehoord en vertegenwoordigd. Ik verzoek u nadrukkelijk om bij de verdere uitwerking van het tracé langs Zuiderburen-Leeuwarden (een delegatie van) dit collectief rechtstreeks als volwaardig gesprekpartner te betrekken.

Ik verzoek u de resultaten van bovenstaande onderzoeken inzichtelijk te maken en deze met mij en alle andere omwonenden en belanghebbenden te delen.

Onderwerp:Zienswijze op ontwerp voorkeursbeslissing Vierverlaten – Ens - tracé 1 Zuiderburen- Leeuwarden

Naam indiener: [geanonimiseerd — bewoner Zuiderburen]

Postadres en/of e-mailadres: [verwijderd]

Betrokkenheid indiener: Bewoner Zuiderburen

Inhoudsopgave zienswijze

Samenvatting zienswijze.

Persoonlijke toelichting op mijn zorgen.

Ondergrondse aanleg.

Enkele voorbeelden van tracéoptimalisatie ter hoogte van Zuiderburen-Leeuwarden.

Verzoek om participatie van omwonenden en bewoners van de wijk Zuiderburen bij de planuitwerkingsfase.

Alle verzoeken in de zienswijze op een rijtje.

Samenvatting zienswijze

Doel van mijn zienswijze: optimalisatie tracé ter hoogte van Zuiderburen-Leeuwarden.

Ik heb kennisgenomen van de ontwerp-voorkeursbeslissing (hierna: voorkeursbesluit) voor de nieuwe 380 kV-hoogspanningsverbinding tussen Vierverlaten en Ens.

Ik heb geconstateerd dat in eerdere tracéstudies reeds onderzoek is verricht naar alternatieve liggingen van de verbinding ter hoogte van Zuiderburen en dat deze onderzoeken hebben geleid tot de huidige voorkeursvariant (Notitie Tracéontwikkeling 2.0, Bijlage 3 "Tracéoptimalisaties vanuit ruimtelijke vraagstukken").

Tegelijkertijd constateer ik dat in het voorkeursbesluit expliciet wordt erkend dat de situatie ter hoogte van de woonwijk Zuiderburen-Leeuwarden een ruimtelijk knelpunt vormt en dat voor deze locatie in de planuitwerkingsfase na 2026 zal worden onderzocht op welke wijze de negatieve effecten op de woonomgeving verder kunnen worden beperkt (Ontwerp-voorkeursbeslissing Vierverlaten–Ens, p. 46 en p. 49-50).

Daarnaast wordt in het voorkeursbesluit aangegeven dat bij de verdere uitwerking van het voorkeurstracé in beginsel een schuifruimte van circa 100 meter aan weerszijden van het voorkeurstracé beschikbaar is en dat, indien een specifieke situatie daartoe aanleiding geeft, maatwerk en een bredere schuifruimte dan 100 meter mogelijk is. Daarbij wordt de situatie bij Zuiderburen expliciet genoemd als voorbeeld van een locatie waar verdere optimalisatie van het tracé onderzocht kan worden (Ontwerp-voorkeursbeslissing Vierverlaten–Ens, p. 46).

Ter ondersteuning van deze zienswijze is een indicatieve kaartbijlage toegevoegd. Op deze kaart is inzichtelijk gemaakt dat de afstand tussen het hart van de bestaande 220 kV-verbinding en de dichtstbijzijnde woonbebouwing minder dan 100 meter bedraagt. De beschikbare ruimte tussen de bestaande hoogspanningsverbinding en de woonwijk is daarmee reeds beperkt. Hoewel deze afstanden indicatief zijn en geen vervanging vormen van de technische uitwerking door TenneT, maken zij wel inzichtelijk waarom deze locatie in de ontwerp-voorkeursbeslissing als ruimtelijk knelpunt wordt aangemerkt.

Ik begrijp dat in de verkenningsfase reeds verschillende optimalisaties zijn onderzocht. Tegelijkertijd leidt de ontwerp-voorkeursbeslissing tot de conclusie dat de huidige uitwerking nog steeds aanleiding geeft om Zuiderburen-Leeuwarden als ruimtelijk knelpunt aan te merken en verdere optimalisaties te onderzoeken.

Voor omwonenden is daarbij van bijzonder belang dat optimalisaties die leiden tot een kleinere afstand tussen de nieuwe hoogspanningsverbinding en de bestaande woonbebouwing worden voorkomen. Gelet op de ruimtelijke situatie ter plaatse lijkt een verschuiving van het tracé richting de woonwijk niet bij te dragen aan het verminderen van de effecten op de leefomgeving. De mogelijke langdurige blootstelling nabij woningen rechtvaardigt toepassing van het voorzorgsbeginsel dat uitgaat van een minimale afstand tot de bebouwing van 200 meter bij een magneetveldzone van 0,4 microtesla. Ik wil daarbij ook wijzen op het preventiebeginsel dat in verschillende Europese landen wordt toegepast waarbij uit voorzorg extra afstand wordt aangehouden tussen hoogspanningsinfrastructuur en woongebieden wanneer mogelijke gezondheidsrisico's niet volledig kunnen worden uitgesloten.

Ik verzoek u daarom om bij de verdere uitwerking van de optimalisatieopgave primair te onderzoeken welke mogelijkheden bestaan om de afstand tussen de nieuwe hoogspanningsverbinding en de bestaande woonbebouwing te vergroten, dan wel ten minste niet verder te verkleinen.

Ik verzoek u daarbij om de beschikbare verbrede schuifruimte, eventuele maatwerkoplossingen en mogelijke optimalisaties van mastlocaties volledig te benutten en de resultaten van dit onderzoek inzichtelijk te maken voor omwonenden en andere belanghebbenden.

Ik verzoek u niet om heroverweging van het gekozen voorkeursalternatief, maar om een zorgvuldige uitwerking van de optimalisatieopgave die in het voorkeursbesluit voor deze locatie reeds wordt benoemd. Gelet op het nationale belang van dit project begrijp ik dat technische uitvoerbaarheid een belangrijke randvoorwaarde vormt. Tegelijkertijd acht ik het van belang dat technische optimalisatie niet op zichzelf wordt beschouwd, maar steeds wordt afgewogen tegen de gevolgen voor de bestaande woonomgeving. In dit kader wil ik een pleidooi houden voor het ondergronds aanleggen van het tracé langs Leeuwarden. Elders worden ook ondergrondse verbindingen aangelegd en de complexe situatie rond Zuiderburen-Leeuwarden rechtvaardigt dat deze optie grondig wordt uitgewerkt en afgewogen.

Juist op een locatie waar de minister zelf spreekt van een ruimtelijk knelpunt, verzoek ik om bij de verdere uitwerking expliciet inzichtelijk te maken hoe de belangen van technische uitvoerbaarheid, ruimtelijke kwaliteit, leefomgeving en de kwaliteit van wonen tegen elkaar zijn afgewogen. Naar mijn mening dient daarbij te worden gestreefd naar een oplossing die niet alleen technisch realiseerbaar is of technisch realiseerbaar te maken is, maar die tevens leidt tot de geringst mogelijke impact op de bestaande woonomgeving.

Ik ben als omwonende in het proces dat heeft geleid tot het voorkeursbesluit onvoldoende betrokken en ervaar dit als een omissie in de mate van zorgvuldig communiceren tijdens dit proces en als een substantiële fout in procedure van de totstandkoming van het voorkeursbesluit. Om die reden verzoek ik u met klem om omwonenden actief te betrekken bij de verdere uitwerking van deze optimalisaties en daarbij niet alleen te kijken vanuit de huidige situatie maar ook optimalisaties mee te nemen waarbij ondergronds aanleggen en het verplaatsen van water en of plassen een optie is. Bewoners beschikken over gedetailleerde gebiedskennis en hebben een direct belang bij de uiteindelijke ligging van de verbinding. Juist op een locatie die door het bevoegd gezag zelf als ruimtelijk knelpunt wordt aangemerkt, achten ik en alle omwonenden een zorgvuldige participatie van groot belang (Ontwerp-voorkeursbeslissing Vierverlaten–Ens, p. 46 en p. 49-50). Hoofdstuk 3 van deze zienswijze beschrijft - als eerste aanzet en niet limitatief - enkele voorbeelden.

Figuur 1. Indicatieve situatiekaart. In dik geel de huidige 220 Kv. In zwart de minimale afstand tussen 220 Kv en 380 Kv (50 meter van hart mast naar hart mast). In rood de minimale ligging van de 380 Kv en in het rode vlak alles binnen 100 meter vanaf 380 Kv.

Toelichting op mijn zorgen

In het proces voorafgaand aan het “Ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens” (hierna: voorkeursbeslissing), 27 mei 2026 hebben bewoners zich verenigd en tijdens verschillende overleggen met de provincie Fryslân, de gemeente Leeuwarden en vertegenwoordigers van TenneT hun grote zorgen kenbaar gemaakt over de impact op onze woonsituatie van een 380 kV-hoogspanningsverbinding langs Leeuwarden. Desondanks luidt de voorkeursbeslissing: een combinatie van tracéalternatief 1 en 2 uit de IEA (Integrale Effectenanalyse). Het Noordelijke deel (langs Leeuwarden) volgt tracéalternatief 1.

Ik ben verontrust maar ook verontwaardigd dat juist tracéalternatief 1 langs Leeuwarden als voorkeursalternatief is gekozen, terwijl de onderliggende onderzoeken dit tracé aanwijzen als zowel het duurste alternatief als het alternatief met de grootste negatieve impact op omwonenden. De afbeeldingen in de Project-atlas tonen klip en klaar aan dat de beoogde stroommasten en stroomkabels veel te dicht bij de bebouwing/woonhuizen zullen worden geplaatst. Vanwege de negatieve impact begrijp ik niet waarom nu juist dit tracéalternatief het voorkeursbesluit is. Toch bijzonder dat het bij één van de meest lege provincies van het land niet lukt om een woonwijk te ontwijken.

De keuze voor en realisatie van dit tracé bepaalt de huidige en toekomstige woonomgeving van bewoners van de wijk Zuiderburen in Leeuwarden, maar bepaalt en schaadt ook het huidige en toekomstige stadsbeeld van de stad Leeuwarden.

Er wordt een handreiking geboden in het rapport “Ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens” waarin ik op pagina 50 lees:

“De effecten te onderzoeken van een beperkte afwijking van het tracé ten zuiden van de rijksweg. Het uitgangspunt is daarbij om zoveel mogelijk te bundelen met de rijksweg.”(pag. 50).

Volgens mij wordt hier ook invulling gegeven aan de wens van de gemeente Leeuwarden om een ruimere inpassingsstrook te hanteren zodat maatwerk bij Leeuwarden mogelijk is dat leidt tot minder negatieve impact.

De negatieve impact van het voorkeursbesluit voor omwonenden is groot. Het voorkeursbesluit heeft gevolgen voor mijn gezondheid en leef- en woonomgeving en veroorzaakt nu al frustratie door de grote onzekerheid over de toekomst. Er ontstaat daarmee een onbewoonbare situatie: daar wil ik niet blijven wonen.

Het magneetveld met de bijbehorende elektromagnetische straling kan, zeker als er sprake is van langdurige blootstelling, effecten hebben op de gezondheid van levende wezens, zelfs bij lage intensiteit. De gekozen plaats van de stroommasten maakt dat veel woningen en bedrijven binnen of vlakbij dat magneetveld komen.

Hoewel wetenschappelijk onderzoek tot op heden geen direct causaal verband heeft vastgesteld tussen blootstelling aan magnetische velden en gezondheidsproblemen wijzen bewoners op onderzoeken waarin een verhoogde kans op kinderleukemie is waargenomen bij langdurige blootstelling aan hogere magneetveldsterktes. De mogelijke langdurige blootstelling nabij woningen rechtvaardigt toepassing van het voorzorgsbeginsel dat uitgaat van een minimale afstand tot de bebouwing van 200 meter bij een magneetveldzone van 0,4 microtesla. Ik wil daarbij ook wijzen op het preventiebeginsel dat in verschillende Europese landen wordt toegepast waarbij uit voorzorg extra afstand wordt aangehouden tussen hoogspanningsinfrastructuur en woongebieden wanneer mogelijke gezondheidsrisico's niet volledig kunnen worden uitgesloten.

Ik woon met heel veel plezier op een prachtige plaats in Leeuwarden en wil hier graag blijven wonen. Dit is de plek waar mijn leven zich afspeelt. Het voelt als oneerlijk dat onze woonomgeving wordt opgeofferd voor het gekozen tracé.

Mijn uitzicht wordt nu bepaald door een enkele rij masten. Dat worden er straks twee die nog hoger zijn en meer stroomkabels zullen bevatten. Dat geeft visueel een erg onrustig beeld van mijn woonomgeving.

Ik ervaar voortdurend een gevoel van onzekerheid en machteloosheid. Een gevoel dat waarschijnlijk nog jaren zal voortduren. Nu al merken wij als bewoners van de wijk Zuiderburen dat vanwege het voorkeursbesluit de verkoop van woningen in onze straat moeilijker verloopt dan voorheen maar ook dat huizen lager worden getaxeerd. Ook heb ik zorgen over de kans dat mijn huis in de toekomst minder waard is. Met betrekking tot noodzakelijk onderhoud en eventuele investeringen in mijn huis is de vraag of dit nog zinvol is.

Ik voel me klem gezet en vermoed dat in de afweging van andere mogelijke tracé-delen rond Leeuwarden natuur, vogels en gebieden met een zekere historische waarde zwaarder wegen dan het belang van ons als bewoners van de wijk Zuiderburen.

Ook de Aankoopregeling waar over gesproken wordt leidt tot veel vragen en onzekerheid. Hoe ziet die uitwerking er uit? Mocht het zover komen, kan ik er dan wel of niet gebruik van maken? Zo niet, wat dan?

Al met al heeft het voorkeursbesluit een enorme negatieve impact op mij. Ik en de andere bewoners hebben behoefte aan een zorgvuldige, mensgerichte aanpak van de uitwerking van het tracé langs Leeuwarden.

Ik pleit daarom voor een zorgvuldige afweging van alle beschikbare alternatieven, zeker wanneer deze de impact op woongebieden kunnen beperken. Ik denk dat er een andere keuze van het tracé langs Leeuwarden gemaakt kan worden. In het rapport “Ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens” staat een passage die opening biedt om op deze behoefte in te gaan.

“In de planuitwerkingsfase zal in nauwe samenwerking met in ieder geval provincie Fryslân, gemeente Leeuwarden en Wetterskip Fryslân onderzocht worden op welke manier het tracé geoptimaliseerd kan worden.” (pag. 49).

Tenslotte wil ik nogmaals wijzen op het perspectief biedend citaat op pagina 50 in het rapport “Ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens”:

“De effecten te onderzoeken van een beperkte afwijking van het tracé ten zuiden van de rijksweg. Het uitgangspunt is daarbij om zoveel mogelijk te bundelen met de rijksweg.”(pag. 50).

Ik wil als bewoner van de wijk Zuiderburen in Leeuwarden vanaf het eerste moment nadrukkelijk betrokken worden bij deze planuitwerkingsfase. Ik ben op de hoogte van de vooronderzoeken die een bewonersgroep reeds in gang heeft gezet. Anticiperend op deze betrokkenheid en inzichten zie ik een aantal alternatieve mogelijkheden met betrekking tot de tracékeuze.

Ondergrondse aanleg

Naar aanleiding van passages in het “Ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens” zie ik mogelijkheden. Op pagina 15 wordt in de tweede bullet gemeld:

“De nieuwe hoogspanningsverbinding wordt in principe bovengronds aangelegd, tenzij er sprake is van bijzondere omstandigheden. Voor kortere trajecten kan de verbinding ook ondergronds aangelegd worden., als dit vanuit het oogpunt van leveringszekerheid verantwoord is. De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) geeft nog een voorwaarde: de maatschappelijke meerwaarde van ondergrondse aanleg moet duidelijk zijn en de kosten verantwoord.“

De woorden in bovenstaand citaat ‘bijzondere omstandigheden’, ‘kortere trajecten’ en ‘maatschappelijke meerwaarde’ zijn in mijn ogen de begrippen die van toepassing zijn op het knelpunt Zuiderburen-Leeuwarden. Ondergronds aanleggen van de hoogspanningsverbinding is noodzakelijk omdat het een bijzondere situatie (knelpunt) betreft dat optimalisatie en maatwerk voor een kort traject (1,5 km) vereist en uiteindelijk een oplossing biedt dat een enorme maatschappelijke meerwaarde kent.

Het ondergronds aanleggen van de hoogspanningsverbinding van het tracé langs de wijk Zuiderburen- Leeuwarden heeft daarom mijn absolute voorkeur. Het is mij bekend dat Tennet geen voorstander is van het ondergronds aanleggen van een verbinding en zich beroept op de kosten die dit met zich meebrengt en op het niet kunnen garanderen van leveringszekerheid. Er zijn echter wereldwijd diverse voorbeelden waarbij die leveringszekerheid geen probleem is. Deze starre houding van TenneT betreur ik en ik verzoek u om deze te heroverwegen.

Dit mede omdat elders in het land wel degelijk trajecten ondergronds worden aangelegd. Het gaat bovendien om een relatief kort traject. Diverse deskundigen waarom de heer Van Tempel van o.a. GreenSoccs geven aan dat er goede mogelijkheden zijn om de leveringszekerheid vergelijkbaar te maken met bovengrondse aanleg. De verkenningen van deze technieken in proefprojecten in Nederland, maar ook al realisaties van ondergrondse aanleg elders leveren goede resultaten op. Daarnaast zijn de kosten voor ondergrondse aanleg, zeker in combinatie met horizontale boortechnieken, fors terug te brengen. De kennis en de technieken zijn aanwezig en klaar om ingezet te worden.

Gezien de afwijkende en unieke situatie van het traject (o.a. aquaduct en de aanwezigheid van breed water) langs Zuiderburen-Leeuwarden, wil ik TennT vragen om samen met de gemeente Leeuwarden de uitdaging van ondergrondse aanleg grondig te verkennen.

Bij ondergrondse aanleg is ook de variant Leeuwarden (door het Leechlân) een goede optie. Er worden daarmee meerdere huidige knelpunten (o.a. Zuiderburen-Leeuwarden en Wirdum vermeden. Dorpsbelang Warten-Warstiens staat positief tegenover deze optie en heeft dit eerder ook als een goede en acceptabele invulling van de verbinding langs Leeuwarden genoemd.

Ik wil u en TenneT vragen samen met de gemeente Leeuwarden deze optie grondig te verkennen en niet op voorhand af te wijzen. Het standaard-antwoord “Dat doen we niet” is niet terecht en ook niet meer van toepassing in een context waarin innovaties zich snel ontwikkelen en bewijzen. Het lost heel veel knelpunten op, garandeert een vergelijkbare leveringszekerheid als bovengrondse aanleg en heeft veel minder impact dan het bovengrondse tracé langs Leeuwarden.

Mocht u onverhoopt besluiten deze verkenning niet uit te willen voeren vraag ik u met inachtneming van de specifieke en unieke context welke navolgbare afwegingen hebben geleid tot deze beslissing.

Enkele voorbeelden van tracéoptimalisatie ter hoogte van Zuiderburen-Leeuwarden.

Voor omwonenden, waar ik er één van ben, is het van bijzonder belang dat bij optimalisaties van het tracé langs Zuiderburen Leeuwarden de beschikbare schuifruimte, eventuele maatwerkoplossingen en mogelijke optimalisaties van mastlocaties volledig worden benut. Hierbij moet niet alleen gekeken worden naar wat nu technisch uitvoerbaar is maar ook naar wat technisch uitvoerbaar te maken is.

Als omwonende beschik ik over gedetailleerde gebiedskennis en wil in deze zienswijze als eerste aanzet en niet limitatief - enkele voorbeelden onder uw aandacht brengen met het verzoek deze mee te nemen in de gezochte tracéoptimalisaties bij Zuiderburen Leeuwarden.

Het realiseren van een dubbele mastenrij langs de zuidzijde van de N31 (Wâldwei).Door de kruising van de masten met de N31 ten oosten van het aquaduct te realiseren en het tracé te vervolgen langs de zuidzijde van de N31 kan het knelpunt van het aquaduct worden omzeild. Bovendien kan de vogel drasplas aan de zuidzijde van de N31 naar de noordzijde van N31 worden verplaatst. Hierdoor kan ruimte ontstaan voor een dubbele mastenrij tot voorbij het kruispunt Hemriksein.

Het realiseren van één mastenrij aan de zuidzijde van de N31 (Wâldwei) en één mastenrij aan de noordzijde van de N31 (Wâldwei).Indien de ruimte aan de zuidzijde van de N31 toch onvoldoende is voor een dubbele mastenrij kan er ook één mastenrij aan noordzijde zo dicht mogelijk bij de N31 worden gerealiseerd. Aan de noord-west zijde direct grenzend aan het aquaduct ligt een vierkant perceel grond. Bij de plannen voor de mogelijke uitbreiding in 2011/2012 stond op deze specifieke plek een stroommast gepland. Dit perceel valt grotendeels buiten het gebied waar de folie van het aquaduct ligt.

Het realiseren van een dubbele mastenrij aan de zuidzijde van de Hempensermeerpolder.Door de kruising van de masten met de N31 ten oosten van het aquaduct te realiseren kan er ook een tracé ten zuiden van de Hempensermeerpolder worden gerealiseerd.

Door een groep omwonenden zijn nog meerdere opties in kaart gebracht. Deze zijn op verzoek beschikbaar.

Deze opties zijn als het ware een heroverweging van (een combinatie van) de reeds onderzochte tracédelen 28, 29, 31 en 32 ter hoogte van de Rijksweg N31 (bron: Notitie Tracéontwikkeling bij de Integrale effectenanalyse, 20 juni 2025, pag. 79, 85 en 86). Hierbij is door de omwonenden gekeken naar wat er technisch uitvoerbaar is en technisch uitvoerbaar te maken is.

Ik verzoek u om bij de verdere uitwerking van elke tracéoptimalisatie expliciet inzichtelijk te maken hoe de belangen van technische uitvoerbaarheid, ruimtelijke kwaliteit, leefomgeving en de kwaliteit van wonen tegen elkaar zijn afgewogen. Naar mijn mening dient daarbij te worden gestreefd naar een oplossing die niet alleen technisch uitvoerbaar te maken is en die tevens leidt tot de geringst mogelijke impact op de bestaande woonomgeving.

Verzoek om participatie van omwonenden en bewoners van de wijk Zuiderburen-Leeuwarden bij de planuitwerkingsfase

Het standpunt en toelichting die het omwonenden collectief inneemt als het gaat om het actief betrekken van omwonenden bij dit gehele project, kan rekenen op mijn volledige steun. Het standpunt sluit volgens mij aan bij het citaat op pagina 50 van het “Ontwerp-voorkeursbeslissing 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens”:

“In de planuitwerkingsfase zal in nauwe samenwerking met in ieder geval de provincie Fryslân, gemeente Leeuwarden en het Wetterskip Fryslân onderzocht worden op welke manier het tracé geoptimaliseerd kan worden.”

Het betreffende standpunt en een toelichting hierop luidt als volgt:

“Bewoners van Zuiderburen Leeuwarden, Hempens, Hiddema State Leeuwarden en omliggende dorpen vragen om serieuze en tijdige betrokkenheid bij de besluitvorming over de geplande hoogspanningsverbinding van TenneT. Wij ervaren dat wij momenteel pas in beeld komen nadat belangrijke keuzes al zijn gemaakt, waardoor wij ons geen volwaardige gesprekspartner voelen.

Volgens ons blijft participatie nu beperkt tot formele inspraak via zienswijzen, terwijl ruimte voor voorafgaande dialoog over alternatieven ontbreekt. Dit staat volgens ons haaks op de Omgevingswet, die juist inzet op vroegtijdige betrokkenheid. Daarnaast bestaan er twijfels over de volledigheid van het onderzoek naar alternatieven. Ondergrondse aanleg is door TenneT en het ministerie als niet haalbaar bestempeld, terwijl bewoners zich afvragen of deze en andere oplossingen voldoende zijn verkend.

Wij signaleren een gebrek aan structureel overleg, ondanks dat vanuit de omgeving wel voorstellen en alternatieven zijn aangedragen. Op verzoek van het bewoners-collectief is op 19 januari 2026 in Leeuwarden een overleg geweest tussen vertegenwoordigers van TenneT, de gemeente Leeuwarden en omwonenden. Hierbij is een nadrukkelijk pleidooi gehouden voor directe betrokkenheid bij de planuitwerkingsfase. Wij pleiten daarom voor een gezamenlijke verkenning van oplossingen met TenneT en betrokken overheden, waarin ook belangen van leefomgeving, natuur en erfgoed gelijkwaardig worden meegewogen.

Inmiddels hebben bewoners zich georganiseerd via een platform met een kernteam en tenminste 160 aangesloten gezinnen, gesteund door dorpsbelangen en wijkpanels. Wij erkennen de noodzaak van netuitbreiding, maar streven naar een zorgvuldig, transparant en breed gedragen besluit. Wij roepen de staatssecretaris en betrokken partijen op om met bewoners in gesprek te gaan en samen tot gedragen oplossingen te komen.”

Tenslotte wil ik u wijzen op een motie die door de voltallige gemeenteraad van Leeuwarden in haar raadsvergadering op 17 juni 2026 unaniem is aangenomen en die door de betrokken wethouder is omarmd. Dat besluit luidt als volgt:

Alle verzoeken in de zienswijze op een rijtje

Ik leg de volgende verzoeken voor aan TenneT en het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat:

Heroverweeg het voorkeursbesluit en onderzoek serieuze alternatieven.

Pas het preventiebeginsel toe, met als minimale ondergrens het voorzorgsbeginsel.

Span u maximaal in om de negatieve impact op omwonenden zoveel mogelijk te beperken.

Doe samen met de gemeente grondig onderzoek naar het ondergronds aanleggen van de verbinding langs Leeuwarden met twee opties: langs Leeuwarden-Zuiderburen en door het Leechlân. Heb daarbij nadrukkelijk oog voor positieve (inter)nationale ervaringen met ondergrondse aanleg.

Doe grondig onderzoek naar alternatieve bovengrondse keuzes waarbij de masten verder bij de woningen vandaan worden geplaatst, bij voorkeur aan de zuidzijde van de Rijksweg N31 (Wâldwei). Kijk hierbij nadrukkelijk naar hoe alternatieven technisch realiseerbaar te maken zijn en niet uitsluitend naar wat nu technisch realiseerbaar is.

Bewoners van de wijk Zuiderburen-Leeuwarden hebben zich als collectief verenigd en ik voel me door hen gehoord en vertegenwoordigd. Ik verzoek u nadrukkelijk om bij de verdere uitwerking van het tracé langs Zuiderburen-Leeuwarden (een delegatie van) dit collectief rechtstreeks als volwaardig gesprekpartner te betrekken.

Ik verzoek u de resultaten van bovenstaande onderzoeken inzichtelijk te maken en deze met mij en alle andere omwonenden en belanghebbenden te delen.